نماز استیجاری و نماز قضای پدر و مادر

مطابق با فتوای مراجع عظام تقلید آیت الله العظمی خامنه ای، آیت الله العظمی سیستانی و آیت الله العظمی مکارم شیرازی دام عزّهم العالی

فتاوایی که بدون نظر مخالف یا رفرنس خاصی ذکر می شوند، فتاوای مشترک بین سه مرجع بزرگوار می باشند ودر موردی که فتوای مرجعی با فتوای دو مرجع دیگر متفاوت باشد در پاورقی همان شماره وبه نام وی آورده می شود.

احکام عمومی نماز استیجاری

1. اگر عباداتی مانند نماز يا روزه از ميّت فوت شده باشد جايز است کسی را اجير کنند تا قضای آنها را به نيابت از ميّت به جا آورد. همچنین جايز است کسی آنها را تبرّعاً (رایگان ) انجام دهد و با انجام آن، ذمّه ی ميّت فارغ میشود.
2. به نمازی که به نیابت از میّت با اجرت خوانده میشود، نماز استیجاری می گو یند.
3. در صورتی که میّت نسبت به گرفتن اجیر برای قضای نمازهایش وصیّت کرده باشد، تا مقدار ثلث ترَکِه باید به آن عمل شود و در بیش از ثلث، اجازه ی ورثه لازم است.

احکام مربوط به کیفیّت انجام نماز استیجاری

1. کسی که برای نمازهای میّتی اجیر شده است، هنگام خواندن نماز لازم نیست میّت را با ذکر خصوصیّات معیّن کند، بلکه اگر به صورت مجمل و کلّی او را مشخّص کند، کافی است؛ مثلاً کسی که برای نماز دو نفر اجیر شده، اگر نیّت کند نماز را برای اوّلین میّتی که اجیر شده میخواند، کافی است.
2. اگر برای نماز استیجاری شرط خاصّ (مانند به جماعت برگزار کردن یا در مسجد خواندن) نشده باشد، بر اجیر فقط لازم است نماز را با واجبات انجام دهد.
3. برای خواندن نمازهای میّت، همجنس بودن شرط نیست، یعنی مرد میتواند نمازهای قضای زن و زن نمازهای قضای مرد را بخواند؛ خواه اجیر باشد و یا تبرّعاً انجام دهد.
4. در بلند یا آهسته خواندن نماز، نایب بايد مطابق وظيفه ی خود عمل کند. بنابراین اگر مردی برای خواندن نمازهای قضای زن نايب شود، بايد حمد و سوره ی نمازهای صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند.

شرایط و وظایف نایب (اجیر)

کسی که برای قضای نماز ميّت نايب میشود، بايد شرايط زیر را داشته باشد.

• مسائل نماز را با اجتهاد يا تقليدِ صحيح بداند.
• مورد اطمينان باشد که نماز را صحيح به جا می آورد.
• عذری نداشته باشد؛ مثلاً کسی که نشسته نماز میخواند، نمیتواند برای نمازهای ميّت اجير شود.

آیت الله سیستانی:نماز قضای نیابتی، دارای شرایط(هفتگانه) ذیل باشد: شرط اوّل، دوّم و سوّم: نایب، شیعۀ دوازده امامی و عاقل و بنابر احتیاط واجب بالغ باشد. شرط چهارم: نایب در عمل قصد نیابت داشته باشد. شرط پنجم: نایب هنگام انجام عمل، منوب عنه را – هرچند اجمالاً – معیّن نماید. شرط ششم: نایب گیرنده اطمینان به انجام اصل عمل توسط نایب داشته ‌باشد. شرط هفتم: نایب عمل را به‌طور صحیح انجام دهد.

احکام نماز قضای پدر و مادر

اصل وجوب و شخص مکلّف

1. بر پسر بزرگ واجب است نمازهایی را که از پدر و بنا بر احتیاط از مادرش فوت شده، قضا کند.

آیت الله سیستانی:قضای نمازهای مادر بر پسر بزرگ‌تر واجب نیست، هرچند احتیاط مستحب است پسر بزرگ‌تر نمازهای قضای مادر را نیز به گونه‌ای که برای پدر ذکر شد، انجام دهد یا برای آن اجیر بگیرد.

آیت الله مکارم شیرازی:بر پسر بزرگتر (يعنى بزرگترين پسرى كه بعد از مرگ آنها در حال حيات است) واجب است كه نماز و روزه هايى كه از پدر يا مادرش فوت شده و از روى نافرمانى نبوده و توانايى بر قضا داشته، بعد از مرگ آنها به جا آورد، بلكه اگر از روى نافرمانى هم ترك كرده باشد بنابر احتياط مستحب بايد به همين طور عمل كند، همچنين روزه اى را كه در سفر نگرفته هرچند توانايى قضاى آن را پيدا نكرده احتياط آن است كه پسر بزرگتر قضا نمايد.

2. اگر پدر یا مادری اصلاً نماز نخوانده باشند، بنا بر احتیاط واجب قضای نماز بر پسر بزرگ واجب است.
3. منظور از پسر بزرگ، بزرگترین پسری است که هنگام مرگ پدر و مادر زنده است، خواه بالغ باشد یا غیر بالغ.

آیت الله سیستانی:منظور از پسر بزرگ‌تر، بزرگ‌ترین پسری است که در هنگام وفات و مرگ پدر زنده باشد. بنابراین، به عنوان مثال پدری که دو پسر دارد، ولی پسر بزرگ‌ترش در حال حیات پدر فوت شده، هنگامی که پدر می‌‌میرد، پسر دیگر وی که زنده است، پسر بزرگ‌تر محسوب می‌‌شود.

4. اگر فرزند بزرگ میّت، دختر و فرزند دوّم پسر باشد، قضای نمازهای پدر و بنا بر احتیاط واجب مادر بر پسر بزرگ که فرزند دوّم است، واجب است.

سقوط یا انتقال تکلیف

1. هر گاه شخص دیگری (غیر از پسر بزرگ) نمازهای پدر و مادر را قضا کند، از پسر بزرگ ساقط میشود.
2. اگر پسر بزرگ پس از فوت پدر و مادر از دنیا برود، بر فرزندان دیگر قضای نماز پدر و مادر واجب نمیشود.

 مقدار تکلیف و کیفیت انجام آن

1. بر پسر بزرگ واجب است آن مقدار از نمازهایی را که یقین دارد از پدر و مادرش فوت شده است قضا کند و اگر نمیداند که از آنها نمازی قضا شده یا نه، چیزی بر او واجب نیست و تفحّص و جستجو در این مورد لازم نمیباشد.
2. بر پسر بزرگ واجب است که نمازهای پدر و مادرش را به هر صورتی که امکان دارد قضا کند و اگر از انجام آن عاجز باشد، تکلیفی برعهده اش نیست.
3. کسی که خودش نماز قضا دارد و نماز قضای پدر و مادر نیز بر عهده او است، در تقدیم هر یک مخیّر است و هر کدام را بخواهد میتواند اوّل بخواند.