ما چه تعهدی نسبت به یکدیگر داریم؟

مقدمه

روزهایی که پیش روی ما قرار دارند صرفاً مناسبت‌هایی برای یاد کردن از افراد یا گرامی‌داشت رویدادها نیستند. این مناسبت‌ها پرسشی مهم‌تر و مسئولیت‌آورتر را پیش روی ما می‌گذارند: ما چه تعهدی نسبت به یکدیگر داریم؟

دانشمندانی که از آنان یاد می‌کنیم، ما را به مسئولیت دانش متوجه می‌سازند؛ مولانا، به زندگی درونی و اخلاقی؛ مناسبت‌های مربوط به افراد ناشنوا و سالمندان، به کرامت و مشارکت همگانی؛ روز معلم، به مسئولیت آموزش؛ و روز عدم خشونت، به حدود اخلاقی‌ای که باید در واکنش خود به تعارض و درگیری رعایت کنیم.

اگر این مناسبت‌ها را در کنار یکدیگر قرار دهیم، چارچوبی سودمند برای این پرسش فراهم می‌کنند که ارزش‌های اسلامی چگونه می‌توانند شیوه یادگیری، آموزش، اختلاف‌نظر، مراقبت از دیگران و زندگی مشترک ما را در جهان امروز شکل دهند.

۸ مهر / ۳۰ سپتامبر: روز بزرگداشت مولانا

مولانا، یا مولانا جلال‌الدین محمد بلخی رومی (۱۲۰۷–۱۲۷۳)، شاعر، متکلّم و اندیشمند صوفی ایرانی بود که خانواده‌اش سرانجام در قونیه ساکن شدند. دیدار او با شمس‌الدین تبریزی در سال ۱۲۴۴، تأثیری عمیق بر مسیر زندگی معنوی و ادبی او گذاشت. مثنوی معنوی و دیوان شمس او به آثار ماندگار ادبیات فارسی و اسلامی تبدیل شدند.

پیام امروز: بگذاریم دانش از سطح اطلاعات فراتر رود و به حکمت، شخصیت و ارتباطی عمیق‌تر با خداوند تبدیل شود.

۳۰ سپتامبر: روز جهانی ناشنوایان / آگاهی‌بخشی درباره افراد ناشنوا

این روز بر اهمیت دسترسی زودهنگام به زبان اشاره و آموزش باکیفیت به زبان اشاره برای رشد و برخورداری افراد ناشنوا از حقوقشان تأکید می‌کند. شعار بین‌المللی این مناسبت در سال ۲۰۲۶ «اعلام حقوق بشر افراد ناشنوا» است.

جوامع امروزی با این چالش روبه‌رو هستند که موانع ارتباطی و آموزشی را از میان بردارند، نه اینکه معلولیت را دلیلی برای کنار گذاشتن افراد بدانند. بیش از ۱۴۰۰ سال پیش، اسلام کرامت انسان را بر پایه انسانیّت و تقوا قرار داده است، نه توانایی جسمی یا جایگاه اجتماعی:

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

«همانا گرامی‌ترین شما نزد خداوند، باتقواترین شماست؛ و خداوند دانای آگاه است.» (سوره حجرات، ۴۹:۱۳)

پیام امروز: مساجد، مدارس و جوامعی بسازیم که در آن مسلمانان ناشنوا صرفاً مورد استقبال قرار نگیرند، بلکه به‌طور کامل شنیده شوند، آموزش ببینند و در جامعه مشارکت داشته باشند.

۱ اکتبر: روز جهانی سالمندان

با افزایش جمعیت سالمندان در سراسر جهان، جوامع باید با مسائلی همچون تنهایی، تبعیض، مراقبت‌های بهداشتی، امنیت اقتصادی و مشارکت معنادار سالمندان در جامعه روبه‌رو شوند. اسلام بر احترام ویژه به والدین و رفتار همراه با رحمت و کرامت با آنان بویژه در دوران سالمندی تأکید دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا

«و پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. اگر یکی از آن دو یا هر دو نزد تو به پیری رسیدند، به آنان حتی «اُف» مگو و بر سرشان فریاد مزن، بلکه با آنان سخنی کریمانه بگو.» (سوره اسراء، ۱۷:۲۳)

پیام امروز: جامعه‌ای که به سالمندان خود احترام می‌گذارد، حافظه، خرد و تداوم اخلاقی خویش را حفظ می‌کند.

۲ اکتبر: روز جهانی عدم خشونت

در جهانی که تحت تأثیر درگیری‌های مسلحانه، نفرت‌پراکنی، خشونت خانگی و قطبی‌شدن اجتماعی قرار دارد، روز عدم خشونت از مردم می‌خواهد برای حل اختلافات به شیوه‌های مسالمت‌آمیز روی آورند. اسلام بسیار فراتر از محکومیت خشونت عمل می کند و مومنان را به پاسخ خویشتندارانه و مهربانانه در مقابل بدیهای دیگران دعوت می کند. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ

«نیکی و بدی یکسان نیستند. بدی را با آنچه نیکوتر است دفع کن؛ آنگاه کسی که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی صمیمی خواهد شد.» (قرآن کریم، سوره فصلت، ۴۱:۳۴)

پیام امروز: عدم خشونت به معنای انفعال و تسلیم نیست؛ بلکه انتخابی سنجیده و منضبط برای مقاومت در برابر بی‌عدالتی است، بدون آنکه اصول اخلاقی خود را در برابر نفرت قربانی کنیم.

۲۱ ربیع‌الثانی / ۳ اکتبر: سالروز درگذشت ملا محسن فیض کاشانی

ملا محسن فیض کاشانی (۱۰۰۷–۱۰۹۰/۱۰۹۱ هجری قمری؛ ۱۵۹۸/۱۵۹۹–۱۶۷۹ میلادی) یکی از پرکارترین و چندجانبه‌ترین دانشمندان دوره صفویه بود که در زمینه‌های علوم قرآنی، حدیث، فقه، اخلاق، فلسفه و معنویّت آثار مهمی پدید آورد.

او در اصفهان و شیراز تحصیل کرد و از نظر فکری با شخصیت‌هایی همچون بهاءالدین عاملی و میرداماد ارتباط نزدیکی داشت و سال‌های پایانی زندگی خود را در کاشان گذراند.

زندگی فیض نشان می‌دهد که می‌توان دانش دینیِ نقلی، پژوهش عقلانی، اخلاق و تزکیه معنوی را در کنار یکدیگر قرار داد؛ الگویی که در روزگار امروز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

پیام امروز: بزرگان دینی مان را بشناسیم و به فرزندان مان بشناسانیم تا الگوهای فکری و عملی آنها باشند.

۲۲ ربیع‌الثانی / ۴ اکتبر: سالروز درگذشت ملا احمد نراقی

ملا احمد نراقی (حدود ۱۱۸۵–۱۲۴۵ هجری قمری) فقیه، دانشمند، نویسنده و شاعر برجسته شیعه در دوره قاجار و فرزند دانشمند نامدار، ملا محمدمهدی نراقی، بود.

از مشهورترین آثار او می‌توان به عوائد الایام، مستند الشیعه، معراج السعاده و خزائن اشاره کرد. او در جریان همه‌گیری گسترده وبا که کاشان و مناطق اطراف آن را دربر گرفته بود، درگذشت و در نجف، در کنار پدرش، به خاک سپرده شد.

میراث علمی نراقی اهمیت پرداختن به مسائل واقعی روزگار خود را از طریق کار جدی فقهی، اخلاقی و فکری نشان می‌دهد؛ به‌جای آنکه دانش دینی را از جامعه و مسائل آن جدا بدانیم.

پیام امروز: دانش و پژوهش دینی باید در وحی ریشه داشته باشد و در عین حال، مسئولانه به نیازها و واقعیت‌های زمانه خود پاسخ دهد.

۵ اکتبر: روز جهانی معلم

در شرایطی که معلمان با تغییرات فناورانه، فشارهای موجود بر نظام‌های آموزشی، جابه‌جایی و مهاجرت، چالش‌های مربوط به فراگیری و تغییر انتظارات اجتماعی روبه‌رو هستند، حمایت از معلمان از حفظ کیفیت آموزش جدایی‌ناپذیر است.

اسلام برای یادگیری و آموزش ارزش فوق‌العاده‌ای قائل است: نخستین فرمان وحی با کلمه «بخوان» آغاز می‌شود و قرآن کریم بارها دانش را با مسئولیت انسانی و رشد معنوی پیوند می‌دهد.

پیام امروز: معلمی را فقط محدود به معلمان مدارس نبینیم. هر کدام از ما هم معلمیم. معلم همسر، فرزندان، دوستان، اعضای خانواده، و خودمان. نقش معلمی مان را به خوبی ایفا کنیم.