طهارت در فقه اسلامی (۱۵)

غسل؛ طهارت از حدث اکبر

با پایان یافتن بحث وضو، اکنون به بررسی یکی دیگر از اقسام طهارت، یعنی غسل می‌پردازیم. غسل در لغت به معنای شستن است و در اصطلاح فقهی عبارت است از شستن تمام بدن با آب، همراه با قصد قربت و امتثال فرمان الهی؛ عملی عبادی که در مواردی برای رفع حدث اکبر واجب و در مواردی دیگر مستحب شمرده شده است.

ضوابط و احکام شرعی

الف) اقسام غسل

غسل‌ها در فقه اسلامی به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

۱. غسل‌های واجب

غسل‌هایی که در شرایط معین شرعی واجب می‌شوند و در برخی عبادات، مانند نماز و طواف، شرط صحّت به شمار می‌روند. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• غسل جنابت
• غسل حیض
• غسل استحاضه
• غسل نفاس
• غسل مسّ میّت
• غسل میّت

۲. غسل‌های مستحب

غسل‌هایی که انجام آن‌ها مستحب بوده و در روایات، بر انجامشان تأکید فراوان شده است؛ از جمله:

• غسل جمعه
• غسل احرام
• غسل زیارت معصومان علیهم‌السلام
• غسل شب‌های قدر و برخی مناسبت‌های عبادی دیگر

ب) موجبات غسل واجب

غسل در موارد زیر واجب می‌شود:

۱- جنابت

جنابت از دو طریق حاصل می‌شود:

الف) آمیزش جنسی؛
ب) خروج منی، خواه در خواب باشد یا بیداری، با شهوت یا بدون شهوت، کم باشد یا زیاد.

۲- حیض، استحاضه و نفاس

برخی از خون‌هایی که از زنان خارج می‌شود، طبق ضوابط فقهی، موجب غسل خواهند بود و هر یک احکام ویژه خود را دارند.

۳- مسّ میّت

هرگاه انسان بدن میّتی را که هنوز غسل میّت داده نشده است لمس کند، با تحقق شرایط مقرر در فقه، غسل مسّ میّت بر او واجب می‌شود.

۴. غسل میّت

غسل دادن میّت مسلمان از واجبات کفایی است و بر عهده مسلمانان قرار دارد

نکات کاربردی و موارد اختلاف فتوا

حکم خروج منی در خواب یا بیداری

اگر مایعی از انسان خارج شود و نشانه‌های شناخته‌شده منی را داشته باشد، یعنی:

• همراه با جهش خارج شود،
• با شهوت همراه باشد،
• پس از خروج آن، بدن دچار سستی گردد،

حکم منی را خواهد داشت و غسل جنابت واجب می‌شود. امّا اگر این نشانه‌ها وجود نداشته باشد، حکم منی بر آن جاری نمی‌شود؛ مگر آن‌که شخص یقین پیدا کند که آن مایع، منی بوده است.

آیا غسل‌های مستحبّی از وضو کفایت می‌کنند؟

• حضرات آیات شهید خامنه‌ای و مکارم شیرازی: غسل‌های مستحبّی، مانند غسل جمعه، جای وضو را نمی‌گیرند؛ بنابراین برای نماز باید پس از آن وضو نیز گرفته شود.
• آیت‌الله سیستانی: غسل‌های مستحبیِ ثابت در شرع، مانند غسل جمعه، از وضو کفایت می‌کنند و می‌توان با همان غسل نماز خواند؛ هرچند وضو گرفتن پس از آن، احتیاط مستحب است.

کیفیت انجام غسل

غسل به دو شیوه انجام می‌شود:

۱- غسل ترتیبی

۲- غسل ارتماسی

الف) غسل ترتیبی

در غسل ترتیبی، بدن به ترتیب زیر شسته می‌شود:

۱- شستن سر و گردن

ابتدا نیّت غسل می‌کند، سپس تمام سر و گردن را می‌شوید. بنابر احتیاط واجب، مقداری از اطراف گردن و بخش بالایی بدن نیز همراه سر و گردن شسته شود تا یقین به تحقق شست‌وشوی کامل حاصل گردد.

۲- شستن سمت راست بدن

پس از آن، تمام نیمه راست بدن، از زیر گردن تا کف پا، شامل دست، پهلو و پای راست، شسته می‌شود.

۳- شستن سمت چپ بدن

در مرحله پایانی، تمام نیمه چپ بدن، از زیر گردن تا کف پا، شامل دست، پهلو و پای چپ، شسته می‌شود.

ب) غسل ارتماسی

غسل ارتماسی آن است که انسان تمام بدن خود را در آب فرو ببرد؛ خواه به صورت دفعی و خواه به گونه‌ای که در نهایت آب، یکباره تمام بدن را فرا گیرد.

• شرط صحّت غسل ارتماسی آن است که آب به همه قسمت‌های بدن و موها برسد و محل غسل، مانند استخر، حوض یا دریا، ظرفیت فرو رفتن کامل بدن را داشته باشد.

شرایط و احکام مهم غسل

طهارت بدن پیش از غسل

در غسل ترتیبی لازم نیست تمام بدن پیش از شروع غسل پاک باشد؛ بلکه کافی است هر عضوی قبل از شستن همان عضو، از نجاست پاک شود.

امّا در غسل ارتماسی، باید بدن پیش از ورود به آب پاک باشد، مگر در مواردی که آب به گونه‌ای باشد که هم‌زمان تطهیر و غسل را محقّق سازد.

موانع رسیدن آب

همانند وضو، وجود هر چیزی که مانع رسیدن آب به پوست یا مو شود، موجب بطلان غسل خواهد شد؛ مانند:

• لاک ناخن
• ناخن مصنوعی
• مژه مصنوعی
• چسب‌های ضخیم
• برخی گریم‌ها و پوشش‌های مانع آب

بنابراین باید پیش از غسل برطرف شوند.

حکم جبیره در غسل

اگر بر روی عضوی جبیره، پانسمان یا پوشش درمانی غیرقابل برداشت وجود داشته باشد، غسل جبیره‌ای انجام می‌شود؛ بدین معنا که به جای شستن محل، بر روی جبیره مسح کشیده می‌شود، مشروط به آنکه جبیره در حد متعارف باشد.

پرسش‌های متداول

الف) آیا پس از غسل جنابت باید وضو گرفت؟

خیر. غسل جنابت به تنهایی از وضو کفایت می‌کند و شخص می‌تواند با همان غسل نماز بخواند.

ب) آیا شستن موهای بلند در غسل واجب است؟

آنچه واجب است رساندن آب به پوست سر و ریشه موهاست. با این حال، در غسل ارتماسی باید آب به همه موها و تمام بدن برسد.

ج) اگر در اثنای غسل شک کند چه باید بکند؟

اگر در هنگام شستن قسمت چپ بدن شک کند که بخش‌های پیشین را شسته است یا نه، باید به گونه‌ای عمل کند که ترتیب غسل رعایت شده و یقین به تحقق شستن بخش مشکوک پیدا شود.

د) آیا فرزند مسلمان می‌تواند پدر غیرمسلمان خود را غسل میّت دهد؟

خیر. غسل، کفن و دفن شرعیِ میّت غیرمسلمان بر مسلمان واجب نیست و مشروعیت ندارد. البته در مورد اهل کتاب و برخی شرایط خاص، احکام ویژه‌ای در منابع فقهی مطرح شده است.

هـ) اگر در بین غسل آب قطع شود چه باید کرد؟

چنانچه بخشی از غسل به‌درستی انجام شده باشد، با وصل شدن آب، ادامه غسل از همان مرحله کافی است و نیازی به از سر گرفتن تمام غسل نیست.

و) اگر چند غسل واجب بر ذمّه انسان باشد چه حکمی دارد؟

اگر شخص چند غسل واجب یا واجب و مستحب را بر عهده داشته باشد، می‌تواند با یک غسل و به نیّت همه آن‌ها غسل کند. بلکه بنابر نظر مشهور، اگر یکی از غسل‌های واجب را نیز نیّت کند، از سایر غسل‌های واجب نیز کفایت خواهد کرد.

پیام‌های تربیتی، اخلاقی و معنوی

۱- طهارت همه‌جانبه

غسل، برخلاف وضو که به اعضای خاصی اختصاص دارد، سراسر بدن را دربرمی‌گیرد و نمادی از پاکی و پالایش کامل ظاهر و باطن انسان است.

۲- آمادگی برای حضور در پیشگاه الهی

دین مبین اسلام در برخی عبادات مهم و نیز پس از برخی حالات ویژه جسمی و روحی، غسل را مقرر فرموده است تا انسان با طهارتی کامل‌تر و آمادگی بیشتر به عبادت و مناجات با پروردگار بپردازد.

۳. احترام به باورها و احکام ادیان

اسلام ضمن پایبندی به احکام و هویّت اعتقادی خود، برای پیروان سایر ادیان نیز حقوق و احکام ویژه‌ای در نظر گرفته است. از همین رو، مسلمان مأمور است احکام شرعی را در برخورد با پیروان دیگر ادیان رعایت کند و در چارچوب دستورات الهی عمل نماید.

• نکته: احترام به پیروان سایر ادیان به معنای پذیرش همه باورهای آنان نیست، بلکه به معنای رعایت حقوق انسانی و احکام شرعی مربوط به آنان است.