گذشته، گذشته نیست: پنج درس برای جهانی بر سر دوراهی ها

مقدمه

ارتباط معنادار با تاریخ، فراتر از حفظ یاد و خاطره شخصیت‌ها و رویدادهای برجسته است؛ تاریخ به ما کمک می‌کند تا به چالش‌های زمانه خود خردمندانه پاسخ دهیم. مناسبت‌های گرامی‌داشته‌شده در این هفته، فرصتی فراهم می‌کنند تا درباره رهبری اخلاق‌مدار، جست‌وجوی دانش، پاسخ‌گویی در قبال انتخاب‌هایمان، سلامت معنوی و کرامت مراقبت و حمایت از دیگران تأمل کنیم.

اگر این مناسبت‌ها را از منظر اسلام بررسی کنیم، درس‌های ارزشمندی برای امامان جماعت، معلمان و جوامع مسلمان به دست می‌آوریم؛ درس‌هایی که می‌توانند در پرورش جوامعی اخلاقی‌تر، مهربان‌تر و مسئولیت‌پذیرتر مؤثر باشند.

۱۸ جمادی‌الاول: سالروز ولادت ذوالقرنین

ذوالقرنین شخصیتی است که در قرآن کریم، در سوره کهف (آیات ۸۳ تا ۹۸)، از او یاد شده است. در قرآن، او فرمانروایی قدرتمند معرفی می‌شود که به مناطق مختلف سفر کرد و از اقتدار خود برای برقراری عدالت و حمایت از جوامع آسیب‌پذیر بهره گرفت. در برخی تقویم‌های اسلامیِ متأخر، روز ۱۸ جمادی‌الاول به‌عنوان سالروز ولادت او ثبت شده است.

قرآن کریم، رهبری را امانتی می‌داند که باید با عدالت، فروتنی و مسئولیت‌پذیری همراه باشد. این روایت به صاحبان قدرت در روزگار ما یادآوری می‌کند که قدرت تنها زمانی ارزشمند است که در خدمت خیر عمومی قرار گیرد.

پیام امروز: از دانش، نفوذ و امکانات در دسترس خود برای برقراری عدالت، حمایت از آسیب‌پذیران و خدمت به بشریت استفاده کنید، نه برای دستیابی به شهرت و افتخار شخصی.

۲۰ جمادی‌الاول: سالروز ولادت فخرالمحقّقین حلّی

فخرالمحقّقین، محمد بن حسن حلّی، فرزند دانشمند نامدار، علّامه حلّی، بود. او به فقیه و متکلّمی برجسته در سنّت شیعه تبدیل شد و آثار مهمی در فقه اسلامی پدید آورد. همچنین به تربیت شاگردانی پرداخت که برخی از آنان در شکل‌گیری نسل‌های بعدی دانشمندان و گسترش دانش اسلامی نقش داشتند.

زندگی او نشان‌دهنده پایبندی اسلام به جست‌وجوی دانش سودمند، استدلال دقیق و انتقال علم از نسلی به نسل دیگر است. در عصر گسترش اطلاعات نادرست و تحولات سریع فناوری، میراث او به مربیان و آموزگاران دینی یادآوری می‌کند که پژوهش و دانش‌اندوزی، هم به انضباط فکری و هم به مسئولیت‌پذیری اخلاقی نیاز دارد.

پیام امروز: با صداقت و اخلاص در پی کسب دانش باشید، ادعاها را نقّادانه بررسی کنید و آموزه‌های دینی را به‌گونه‌ای منتقل سازید که درک، خرد و رفتار مسئولانه را تقویت کند.

۲۲ جمادی‌الاول: نبرد عین‌الورده و قیام توّابین

در سال ۶۵ هجری قمری (۶۸۴ تا ۶۸۵ میلادی)، گروه توّابین، به معنای «توبه‌کنندگان»، به رهبری سلیمان بن صُرَد خزاعی، در اعتراض و ابراز پشیمانی از کوتاهی خود در یاری‌رساندن به امام حسین بن علی (ع) در واقعه کربلا در سال ۶۱ هجری قمری (۶۸۰ میلادی) قیام کردند.

آنان در منطقه عین‌الورده، در شمال بین‌النهرین، با نیروهای اموی مرتبط با عبیدالله بن زیاد روبه‌رو شدند. در این نبرد، بیشتر چهره‌های برجسته قیام به شهادت رسیدند.

قیام توّابین، پیوند میان توبه، پاسخ‌گویی اخلاقی و اقدام عملی را برجسته می‌کند. پشیمانی صادقانه نباید صرفاً به ابراز تأسف محدود بماند، بلکه باید به آمادگی برای مقابله با بی‌عدالتی و اصلاح رفتار خویش بینجامد.

قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ

«بی‌تردید، خداوند توبه‌کنندگان را دوست دارد و پاکیزگان را دوست دارد.» (سوره بقره، آیه ۲۲۲)

پیام امروز: متطّهر به کسی می گویند که مداوماً در حال پاکسازی خود است و هر بار می کوشد درجه ای بر پاکی خود بیفزاید. خداوند متطّهرین را دوست دارد. بیایید متطّهر باشیم.

۲۲ جمادی‌الاول: سالروز رحلت آیت‌الله العظمی محمدتقی بهجت

آیت‌الله العظمی محمدتقی بهجت فومنی (۱۹۱۶–۲۰۰۹ میلادی)، از فقیهان برجسته شیعه و معلمان معنوی بود. او در فومن، در شمال ایران، متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات عالی دینی در کربلا و نجف، در قم اقامت گزید؛ جایی که به تدریس فقه، الهیات و اخلاق معنوی پرداخت. ایشان در ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸، برابر با ۲۲ جمادی‌الاول سال ۱۴۳۰ هجری قمری به ملکوت اعلی پیوستند.

آیت‌الله بهجت به تأکید بر پیوند میان دانش دینی، تهذیب نفس، اخلاص و رفتار اخلاقی شناخته می‌شود. میراث او برای جهان معاصر این پیام را دارد که میزان اعتبار هر انسانی به میزان پایبندی او به تقوای الهی و اصول اخلاقی بستگی دارد.

پیام امروز: بگذارید عبادت و دانش دینی، رفتار روزمرّه شما را دگرگون سازند؛ به‌گونه‌ای که صداقت، فروتنی، خویشتن‌داری و مهربانی در زندگی‌تان آشکار باشد.

۲۹ اکتبر: روز جهانی مراقبت و حمایت

روز جهانی مراقبت و حمایت، بر اهمیت مراقبت‌های با دستمزد و بدون دستمزد، نقش و سهم مراقبت‌کنندگان و ضرورت ایجاد نظام‌های حمایتی فراگیر و پایدار تأکید می‌کند؛ نظام‌هایی که حقوق و کرامت افرادی را که مراقبت ارائه می‌دهند و نیز کسانی را که از این مراقبت بهره‌مند می‌شوند، محترم می‌شمارند.

مراقبت و حمایت از دیگران، با آموزه‌های اسلامی درباره رحمت، مسئولیت‌های خانوادگی، همبستگی اجتماعی و پاسداشت کرامت انسانی پیوندی عمیق دارد. در جهانی که با افزایش جمعیت سالمندان، دسترسی نابرابر به خدمات مراقبتی و بار سنگین و اغلب نادیده‌گرفته‌شده مسئولیت‌های مراقبتیِ بدون دستمزد روبه‌روست، اسلام از افراد، جوامع و نهادها می‌خواهد اطمینان حاصل کنند که مراقبت از دیگران، هم با مهربانی همراه باشد و هم بر پایه عدالت صورت گیرد.

قرآن کریم می‌فرماید: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى

«و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید.» (سوره مائده، آیه ۲)

پیام امروز: با سالمندان، کودکان، افراد دارای معلولیت، بیماران و کسانی که به حمایت نیاز دارند، با کرامت و مهربانی رفتار کنید.