قصه های بی غروب قرآن – سال سوم هفته 39
داستان ذوالقرنین، حماسهٔ جهانگردِ دادگر
قرآن کریم هنگامی که میخواهد یکی از برجستهترین الگوهای حکمرانی و انسانیّت را معرفی کند، دست روی عنصر “سفر و جهانگردی” میگذارد. ذوالقرنین بیش از هر چیز با سفرهای طولانیاش به دورترین نقاط شرق، غرب و مناطق کوهستانی شناخته میشود؛ سفرهایی هدفمند که نه برای جهانگشایی و غارت، بلکه برای دادگری، حمایت از مظلومان و کشف آفرینش انجام شد. قرآن با روایت سفرهای او نشان میدهد که چگونه سیر و سفر میتواند خرد، امنیت و آبادانی را برای جوامع به ارمغان آورد.
آغاز این داستان به روزی در مکّه بازمیگردد که سه تن از بزرگان قریش، خسته از سفر یثرب بازگشتند. آنان نزد دانشمندان یهود رفته بودند تا پرسشی سخت بیابند و پیامبر اسلام را بیازمایند. یهودیان به آنها گفته بودند: “از او درباره پادشاهی بپرسید که تمام زمین، از شرق تا غرب را پیمود. اگر پاسخ داد، او پیامبر است”.
وقتی پرسش مطرح شد، آیات سوره کهف نازل شد و پرده از راز بزرگ «ذوالقرنین» برداشت؛ فرمانروایی مؤمن، عادل و شجاع که خداوند تمام امکانات و قدرت زمین را در اختیارش گذاشته بود:
وَیَسْأَلُونَکَ عَنْ ذِی الْقَرْنَیْنِ ۖ قُلْ سَأَتْلُو عَلَیْکُمْ مِنْهُ ذِکْرًا * إِنَّا مَکَّنَّا لَهُ فِی الْأَرْضِ وَآتَیْنَاهُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ سَبَبًا * فَأَتْبَعَ سَبَبًا (کهف، ۸۳ تا ۸۵)
و از تو درباره ذوالقرنین میپرسند؛ بگو: بزودی بخشی از سرگذشت او را برای شما بازگو خواهم کرد. ما به او در زمین قدرت و حکومت دادیم و از هر چیزی وسیلهای در اختیارش گذاشتیم؛ او نیز راه سفر پیش گرفت
سفر اول: غروبگاه خورشید
ذوالقرنین که به سبب کلاهخودِ دو شاخش یا فتح دو کرانهٔ جهان به این نام معروف شده بود، سپاهش را آماده ساخت و رو به مغرب نهاد. او فرسنگها راه پیمود تا به ساحل اقیانوسی پهناور رسید؛ جایی که خورشید در چشمهای تیره و گلآلود غروب میکرد:
حَتَّىٰ إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِی عَیْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا ۗ قُلْنَا یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْنًا (کهف، ۸۶)
تا به غروبگاه خورشید رسید؛ در آنجا احساس کرد که خورشید در چشمهای تاریک و گلآلود غروب میکند، و در آنجا قومی را یافت. گفتیم: ای ذوالقرنین! آیا میخواهی آنان را مجازات کنی، یا روش نیکویی در میانشان پیش میگیری؟
در آنجا با قومی سرکش و بیقانون روبرو شد. خداوند اختیار تصمیمگیری درباره آنان را به ذوالقرنین سپرد. ذوالقرنین رو به سپاه و مردم کرد و دادگری خود را نشان داد:
قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ یُرَدُّ إِلَىٰ رَبِّهِ فَیُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُکْرًا * وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَىٰ ۖ وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا یُسْرًا (کهف، ۸۷ و ۸۸)
گفت: امّا کسی که ستم کرده، کیفرش خواهیم داد؛ سپس به سوی پروردگارش بازمیگردد و او را مجازاتی سخت خواهد کرد! و امّا کسی که ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد، پاداشی نیکو خواهد داشت و ما دستور آسانی به او خواهیم داد.
او قوانین عادلانه را حاکم کرد و سپس آماده سفر بعدی شد.
سفر دوم: طلوعگاه خورشید
شاهِ مسافر، راه خاور را پیش گرفت. آنقدر رفت تا به سرزمینی بیابانی رسید؛ جایی که خورشید بر قومی میتابید که هیچ سایهبان، خانه یا پوششی در برابر تابش آفتاب نداشتند:
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا * حَتَّىٰ إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَىٰ قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (کهف، ۸۹ و ۹۰)
سپس از اسباب سفر بهره گرفت؛ تا به طلوعگاه خورشید رسید؛ در آنجا دید خورشید بر قومی طلوع میکند که در برابر تابش آن پناهگاهی برایشان قرار نداده بودیم.
ذوالقرنین به جای تحقیر یا غارت این قوم بیپناه، با مهربانی با آنان رفتار کرد، امنیت را در سرزمینشان برپا ساخت و بیآنکه به آنها آسیبی برساند، راه خود را به سوی شمال ادامه داد.
سفر سوم: نبرد با یاجوج و ماجوج و ساخت سد آهنین
ذوالقرنین در ادامه سفرهایش به منطقهای کوهستانی در جبال قفقاز رسید؛ جایی میان دو دیواره سر به فلک کشیده. در آنجا قومی زندگی میکردند که زبانی ناآشنا داشتند و از تهاجمهای بیرحمانه قبایلی وحشی به نام “یاجوج و ماجوج” به تنگ آمده بودند:
حَتَّىٰ إِذَا بَلَغَ بَیْنَ السَّدَّیْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا یَکَادُونَ یَفْقَهُونَ قَوْلًا * قَالُوا یَا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِنَّ یَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَکَ خَرْجًا عَلَىٰ أَنْ تَجْعَلَ بَیْنَنَا وَبَیْنَهُمْ سَدًّا (کهف، ۹۳ و ۹۴)
تا وقتی به میان دو کوه رسید، در برابر آن دو کوه قومی را یافت که هیچ سخنی را نمیفهمیدند. گفتند: ای ذوالقرنین! یاجوج و ماجوج در این سرزمین فساد میکنند؛ آیا حاضری هزینهای از ما بگیری و میان ما و آنها سدّی بسازی؟
پاسخ ذوالقرنین نماد حکمرانی پاک او بود. او باج و ثروت آنان را رد کرد و گفت:
قَالَ مَا مَکَّنِّی فِیهِ رَبِّی خَیْرٌ فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَیْنَکُمْ وَبَیْنَهُمْ رَدْمًا (کهف، ۹۵)
گفت: آنچه پروردگارم در اختیار من گذاشته بهتر است! تنها مرا با نیرویی از انسانها و ابزار یاری دهید تا میان شما و آنها سدّی محکم بسازم.
سپس کار مهندسی بزرگ آغاز شد. او قطعات بزرگ آهن را میان دو کوه چید، دستور داد کورهها را بدمند تا آهن سرخ شد و سپس مس ذوبشده بر آن ریخت تا سدی یکپارچه پدید آید:
آتُونِی زُبَرَ الْحَدِیدِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا سَاوَىٰ بَیْنَ الصَّدَفَیْنِ قَالَ انْفُخُوا ۖ حَتَّىٰ إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِی أُفْرِغْ عَلَیْهِ قِطْرًا * فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ یَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (کهف، ۹۶ و ۹۷)
قطعات بزرگ آهن برای من بیاورید؛ تا زمانی که میان دو کوه را کاملاً پوشاند. گفت: بدمید! تا هنگامی که آن را سرخ کرد، گفت: مس ذوبشده بیاورید تا بر روی آن بریزم. پس از آن، یاجوج و ماجوج نه توانستند از آن بالا روند و نه رخنهای در آن ایجاد کنند.
قوم ستمدیده غرق در آسایش و امنیت شد.
فرجام داستان: تواضع در اوج قدرت
در پایان کار، هنگامی که همه در شگفت از این شاهکار مهندسی بودند، ذوالقرنین هرگز مغرور نشد. او به سدّ عظیم نگاه کرد، دست به آسمان برداشت و این موفقیت را تنها به خدا نسبت داد:
قَالَ هَٰذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی ۖ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّی جَعَلَهُ دَکَّاءَ ۖ وَکَانَ وَعْدُ رَبِّی حَقًّام (کهف، ۹۸)
گفت: این رحمتی از سوی پروردگار من است! امّا هنگامی که وعده پروردگارم فرا رسد، آن را درهم میکوبد و هموار میسازد؛ و وعده پروردگار من حق است.
نکات آموزشی و پیامهای تربیتی این داستان
این داستان، مثل بقیه داستانهای قرآنی، تنها یک روایت تاریخی نیست، بلکه یک الگوی جامع مدیریت، رفتار اجتماعی و معنویّت است. مهمترین پیامهای آموزنده آن عبارتند از:
- جهانگردیِ هدفمند و مسئولانه: سفر در اسلام برای سیر و سیاحتِ بیهدف نیست؛ بلکه ابزاری است برای کشف آفرینش، گرهگشایی از کار مردم، آگاهی از احوال جوامع و درسگرفتن از تاریخ.
- رد باجخواهی و طمعورزی: ذوالقرنین در برابر پیشنهاد مالی مردم ستمدیده ، دستمزد را رد کرد و فرمود قدرت و ثروتی که خدا داده برایم کافی است. این درس بزرگی برای مدیران است که خادمان واقعی، هدفی جز رضایت خدا و خدمت به مردم ندارند.
- مردمیسازی و آموزش توانمندسازی: او به مردم نگفت «من برای شما سدّ میسازم»، بلکه فرمود: “شما با نیروی انسانی به من کمک کنید” (فَأَعِینُونِی بِقُوَّةٍ). او مردمِ ضعیف را پای کار آورد، به آنان آموزش مهندسی داد و خودباوری را در وجودشان زنده کرد.
- تعدیل قوانین و دادگری همراه با مدارا: در برخورد با مردم مغرب، خطمشی حکمرانی خود را بر دو اصل گذاشت: مجازات ستمگر، و آسانگیری و مدارا با نیکوکاران (وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا یُسْرًا).
- تواضع در اوج قدرت و کامیابی: بزرگترین درس داستان در آیه پایانی است. ذوالقرنین پس از ساخت آن سد عظیم و تاریخی، دچار غرور و منیّت نشد؛ بلکه آن را “رحمت الهی” نامید (هَٰذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّی) و یادآور شد که روزی همهچیز به فرمان خدا فانی خواهد شد.
الف) منابع تفسیری
- تفسیر المیزان، علامه سید محمدحسین طباطبایی (جلد ۱۳، ذیل آیات سوره کهف).
- تفسیر نمونه، آیتالله ناصر مکارم شیرازی (جلد ۱۲، ذیل آیات ۸۳ تا ۹۸ سوره کهف).
- تفسیر الکاشف، علامه محمدجواد مغنیه (جلد ۵).
- التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب) – فخر رازی (جلد ۲۱).
- تفسیر ابنکثیر، حافظ ابنکثیر دمشقی (جلد ۵).
- تفسیر العیاشی، (ج ۲، ص ۳۴۰)؛
- بحارالانوار، (ج ۱۲، ص ۱۹۸).
ب) منابع تاریخی و پژوهشی
- تاریخ طبری (تاريخ الأمم و الملوك)، محمد بن جریر طبری.
- آثار الباقية عن القرون الخالية، ابوریحان بیرونی (در بررسی نسب و القاب پادشاهان).
- شیخ صدوق ، کمالالدین و تمامالنعمة ، (ج ۲، ص ۳۹۳).
- علل الشرائع ، شیخ صدوق ج ۱، ص ۳۹
- الکافی ،کلینی (ج ۸، ص ۳۰۳).
- علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی جلد ۲
- سیوطی ، الدر المنثور (ج ۵، ص ۳۵۵)
اخبار از طریق ایمیل
عضویت در خبرنامه

