طهارت در فقه اسلامی (۱۰)

مطهرات (۴) کم شدن دو سوم آب انگور، تطهیر ساختمان، حوض، و تطهیر از مردار

در این بخش، آخرین موارد از مطهرات شرعی شامل «کم شدن دو سوم آب انگور»، «پاک شدن خودِ پاک‌کننده»، و «شیوه‌های تطهیر اماکن و ساختمان‌ها» همراه با «احکام مربوط به مردار» بیان می‌شود.

ضوابط و احکام شرعی

الف) کم شدن دو سوم آب انگور (عصیر عنبی)

اگر آب انگور با حرارت یا آتش بجوشد، خوردن آن حرام می‌شود. امّا اگر حرارت ادامه یابد تا دو سوم آن تبخیر شده و تنها یک سوم باقی بماند، دوباره پاک و خوردنش حلال خواهد بود.

ب) پاک شدنِ خودِ پاک‌کننده

هرگاه شیء نجس با آب شسته شود، آب جداشده (غسّاله) و همچنین دست یا ظرفی که در فرایند شستشو به کار رفته‌اند، به تبع پاک شدن آن شیء، پاک می‌گردند.

ج) تطهیر زمین، دیوار و ساختمان

برای پاک کردن زمین، کف سالن‌ها، سنگ‌فرش یا دیوارهای نجس:

• ابتدا باید عین نجاست کاملاً برداشته شود.
• اگر با آب کر یا آب لوله‌کشی شسته شود، به محض رسیدن آب و شستشو، محل پاک است و خارج کردن آب غسّاله لازم نیست.
• اگر با آب قلیل (پارچ، آفتابه) تطهیر شود، باید آب روی محل ریخته و سپس آب جمع‌شده با پارچه یا جارو خارج گردد تا پاک شود.

د) تطهیر حوض و استخر

• استخر متصل به آب کر یا جاری: اگر نجاست وارد شود و آب تغییر بو، رنگ یا طعم ندهد، همه آب پاک است. اگر تغییر کند، باید اتصال با آب کر برقرار باشد تا تغییر برطرف شود.
• استخر خالی: اگر دیواره یا کف آن نجس باشد، با شستن با آب کر، همه سطوح به محض جریان آب پاک می‌شوند.

ه) تطهیر از مردار

• مردار حیوان: تماس بدن یا لباس با مردار حیوان دارای خون جهنده، در صورت وجود رطوبت سرایت‌کننده، موجب نجاست است و با یک بار شستن با آب کر پاک می‌شود.
• مردار انسان (میّت): لمس بدن انسان پس از سرد شدن و پیش از غسل میّت، موجب نجاست محل تماس است و با یک بار شستن پاک می‌شود. علاوه بر آن، برای نماز، غسل مسّ میّت واجب است.

نکات کاربردی و اختلاف فتاوا

۱) تطهیر زمین با آب قلیل

• اصل مشترک: در نجاست بول، باید آب غساله جمع شود.
• اختلاف فتاوا:
  • آیات عظام شهید خامنه‌ای و مکارم شیرازی: دو بار ریختن آب لازم است.
  • آیت‌الله سیستانی: یک بار کافی است، اگر عین بول برطرف شده باشد.

۲) حکم آب انگوری که خودبه‌خود بجوشد

• آیات عظام شهید خامنه‌ای و آیت‌الله سیستانی:  نجس و حرام؛ کم شدن دو سوم با آتش آن را پاک نمی‌کند؛ تنها راه پاکی، سرکه شدن است.
• آیت‌الله مکارم شیرازی: نجس نیست ولی خوردنش حرام است؛ با کم شدن دو سوم یا سرکه شدن، حلال می‌شود.

۳) تطهیر ظرف نجس‌شده توسط سگ، خوک یا مردار

• ظرف سگ: ابتدا خاک‌مال (تعفیر) شود، سپس دو بار با آب قلیل یا یک بار با آب کر شسته شود
• ظرف خوک، شراب یا مردار موش:
  • آیات عظام شهید خامنه‌ای و مکارم شیرازی: هفت بار شستن.
  • آیت‌الله سیستانی: ظرف شراب سه بار شسته شود؛ احتیاط مستحب هفت بار است.

پیام‌های تربیتی و اخلاقی احکام

• سهولت شریعت در تطهیر با آب کر: اتصال به آب لوله‌کشی، تطهیر اماکن را بسیار آسان کرده و نیاز به خارج کردن آب را برطرف می‌کند.
• کرامت بدن انسان در مسّ میّت: وجوب غسل و تطهیر، یادآور احترام به بدن انسان حتی پس از مرگ است.

پرسش‌های متداول

الف) ترشح آب کر هنگام تطهیر

ترشحات آب لوله‌کشی پاک‌اند، مگر آن‌که عین نجاست در آن دیده شود یا بوی نجاست بگیرد.

ب) تطهیر استخر کوچک غیرمتصل به آب کر

باید آب نجس تخلیه شود، دیواره و کف شسته و غساّله خارج گردد؛ سپس با ریختن آب پاک، استخر پاک می‌شود.

ج) تماس لباس با مردار حیوان حلال‌گوشت

اگر خشک باشد و رطوبت سرایت‌کننده نباشد، نجس نمی‌شود. اگر یکی تر باشد، محل تماس نجس است و باید شسته شود. 

تطهیر فرش و موکت در خانه و مسجد

روش اول: تطهیر با آب کر (آب لوله‌کشی)

این روش آسان‌ترین و رایج‌ترین شیوه است و نیاز به خارج کردن کامل آب ندارد.

1. برداشتن عین نجاست.
2. رساندن آب لوله‌کشی به محل نجس.
3. فشار مختصر برای حرکت آب داخل فرش (آب خارج‌شده پاک است).
4. با رسیدن آب کر و فشار مختصر، فرش پاک می‌شود.

نکته: در موکت‌های چسبیده، کشیدن پارچه برای جذب آب کافی است.

روش دوم: تطهیر با آب قلیل

1. برداشتن عین نجاست.
2. ریختن آب روی محل.
3. فشار دادن و جمع‌آوری غسّاله (نجس).
4. تعداد دفعات:
   • نجاست غیر بول: یک بار کافی است.
   • بول: دو بار لازم است.

اختلاف فتاوا

• فشار دادن در آب کر:
  • آیات عظام شهید خامنه‌ای و مکارم شیرازی: لازم است.
  • آیت‌الله سیستانی: اگر آب کر نفوذ کند، لازم نیست؛ احتیاط مستحب است.
• دستگاه‌های فرش‌شویی:
  • اگر به آب کر متصل باشد و هم‌زمان آب را مکش کند، فرش پاک است.
  • اگر آب قلیل باشد، فقط در نجاست غیر بول پاک می‌کند؛ در بول باید دو بار تکرار شود.

پرسش‌های مرتبط

• نفوذ نجاست به پشت فرش:  باید آب کر به پشت فرش برسد تا پاک شود.
• سرایت نجاست به کل خانه: تنها با رطوبت سرایت‌کننده منتقل می‌شود؛ فرش خشک سرایت نمی‌دهد.

پاسخ به پرسشهای متداول  در مورد احکام آب انگور، جوش آمدن آن و تخمیر

س۱) آیا قاعده کم شدن دو سوم شامل همه شراب‌هاست؟

خیر؛ فقط مخصوص آب انگور است. سایر شراب‌ها تنها با سرکه شدن پاک می‌شوند.

س۲) تفاوت “جوش آمدن با حرارت” و “تخمیر” چیست؟

• جوش آمدن با آتش: الکل تولید نمی‌شود؛ خوردن آن حرام است؛ با کم شدن دو سوم پاک می‌شود.
• تخمیر: الکل تولید می‌شود؛ شراب است؛ نجس و حرام است؛ جوشاندن، آن را پاک نمی‌کند.

س۳) حکم جوش آمدن خودبه‌خود آب انگور

• آیات عظام شهید خامنه‌ای و آیت‌الله سیستانی: نجس و حرام است؛ تنها راه پاکی آن، سرکه شدن است
• آیت‌الله مکارم شیرازی: نجس نیست؛ با کم شدن دو سوم یا سرکه شدن، حلال می‌شود.

س۴) افزودن آب انگور جوش‌آمده به غذا

خوردن غذا حرام است مگر آن‌که دو سوم همان آب انگور در فرایند پخت بخار شده باشد.

س۵) جوشاندن خرما، مویز و کشمش

جوشیدن آن‌ها در غذا موجب نجاست یا حرمت نمی‌شود و خوردنشان حلال است.