داستان حضرت سلیمان(ع) و بلقیس (ملکه سبأ)

طلوع حکمت و اقتدار الهی در سایه حکومت سلیمان(ع)

پیش از آنکه ماجرای شگفت‌انگیز رویارویی حضرت سلیمان(ع) با بلقیس، ملکه سبأ، آغاز شود، دو رخداد بزرگ در زندگی آن پیامبر الهی به وقوع پیوست؛ رخدادهایی که جایگاه بلند علمی، معنوی و حکومتی او را آشکار ساخت و زمینه‌ساز یکی از زیباترین داستان‌های قرآن کریم شد.

نخستین رخداد، ماجرای داوری حکیمانه سلیمان(ع) و جانشینی او پس از حضرت داوود(ع) بود. در روایات آمده است که خداوند متعال به حضرت داوود(ع) وحی فرمود که جانشین او کسی خواهد بود که در آزمون‌های الهی شایستگی و برتری خود را نشان دهد.

روزی دو مرد برای داوری نزد حضرت داوود(ع) آمدند. یکی از آنان صاحب باغی بود که گوسفندان مرد دیگر وارد آن شده و محصولاتش را از بین برده بودند. حضرت داوود(ع) پس از شنیدن سخنان آنان حکم کرد که گوسفندان در برابر خسارت باغ به صاحب باغ واگذار شوند؛ امّا حضرت سلیمان(ع) که در آن زمان نوجوانی برخوردار از دانش الهی و بینشی کم‌نظیر بود، با نهایت احترام از پدر اجازه خواست تا نظر دیگری ارائه دهد.

او گفت: گوسفندان برای مدتی در اختیار صاحب باغ قرار گیرد تا از شیر و منافع آن‌ها بهره‌مند شود و در این مدت، صاحب گوسفندان موظف باشد باغ را آباد کند و آن را به حالت نخست بازگرداند. پس از جبران خسارت، هر یک از دو نفر مال خود را پس بگیرند.

این داوری چنان عادلانه و حکیمانه بود که حضرت داوود(ع) آن را ستود و خداوند متعال نیز در قرآن کریم از این قضاوت یاد کرد و فرمود:

فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا (سوره انبیاء، آیه ۷۹)

پس آن داوری را به سلیمان فهماندیم، و به هر یک از آنان حکم و دانش عطا کرده بودیم

بدین ترتیب، سلیمان(ع) به عنوان وارث علم و حکمت داوود(ع) شناخته شد و زمینه جانشینی او فراهم آمد.

دومین رخداد مهم، آغاز دوران حکومت سلیمان(ع) و عطا شدن نعمت‌های ویژه الهی به او بود. خداوند عالم امکاناتی در اختیار او قرار داد که در تاریخ کمتر نظیری برای آن یافت می‌شود. باد به فرمان او درآمد و مسیرهای طولانی را در زمانی کوتاه می‌پیمود. چشمه‌ای از مس ذوب شده برای او جاری شد و گروه‌هایی از جنّیان مأمور شدند تا در ساخت بناهای عظیم، محراب‌ها، کاخ‌ها و تأسیسات گوناگون به او خدمت کنند.

در روایتی از امام باقر(ع) آمده است که حضرت سلیمان(ع) مأمور شد بیت‌المقدس و مسجدالاقصی را گسترش دهد و گروهی از جنّیان و نیروهای تحت فرمان خود را برای این کار به خدمت گرفت. آنان بناهای باشکوه، قصرهای بلند، محراب‌های عبادت، دیگ‌های بزرگ و سازه‌های فراوانی را بنا کردند.

با این همه، عظمت حکومت و گستردگی قدرت، هرگز او را گرفتار غرور و خودبینی نکرد. او زندگی ساده‌ای داشت و همواره همه موفقیت‌ها را از فضل خداوند می‌دانست. هنگامی که نشانه‌های قدرت الهی را در حکومت خود مشاهده می‌کرد، زمزمه می‌نمود:

…قَالَ هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ… (نمل: ۴۰)

گفت: این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاسگزار خواهم بود یا ناسپاس

به این ترتیب، حکومت سلیمان(ع) بر سه ستون استوار شد: علم، تواضع و تدبیر؛ و همین ویژگی‌ها بود که او را برای بزرگ‌ترین مأموریت سیاسی و فرهنگی دوران خود، یعنی دعوت ملکه سبأ و قوم او به توحید، آماده ساخت.

کشف سرزمین سبأ و گزارش هُدهُد

روزی حضرت سلیمان(ع)، طبق معمول، از سپاه پرندگان خود سان می‌دید و آنان را بررسی می‌کرد. در میان آن جمع متوجه شد که هُدهُد حضور ندارد. این غیبت ناگهانی برای او شگفت‌آور بود؛ زیرا در حکومت منظم سلیمان(ع)، هر موجودی وظیفه و مسئولیتی مشخص داشت.

از این رو فرمود:

مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ

 (سوره نمل، آیات ۲۰ و ۲۱)

چرا هُدهُد را نمی‌بینم؟ آیا از غایبان است؟ قطعاً او را سخت مجازات خواهم کرد یا سر خواهم برید، مگر آنکه برای غیبت خود دلیل روشنی بیاورد

هُدهُد پس از بازگشت، با اطمینان و ادب در برابر حضرت سلیمان(ع) ایستاد و گفت:

أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (سوره نمل، آیه ۲۲)

من به چیزی آگاهی یافته‌ام که تو از آن آگاه نشده‌ای، و از سرزمین سبأ برای تو خبری قطعی و یقینی آورده‌ام

سپس گزارش خود را چنین ادامه داد:

إِنِّي وَجَدتُّ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ (سوره نمل، آیه ۲۳)

من زنی را یافتم که بر آنان فرمانروایی می‌کند؛ از هرگونه امکانات و نعمت بهره‌مند است و تختی بزرگ و باشکوه دارد

اما آنچه بیش از همه هُدهُد را اندوهگین کرده بود، عقاید مردم آن سرزمین بود. از این رو گفت:

وَجَدتُّهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِن دُونِ اللَّهِ (سوره نمل، آیه ۲۴)

او و قومش را دیدم که به جای خدا برای خورشید سجده می‌کنند.

حضرت سلیمان(ع) با شنیدن این گزارش، برخلاف بسیاری از فرمانروایان که با شنیدن خبر سرزمینی آباد فوراً به فکر تصّرف آن می‌افتند، شتاب‌زده تصمیم نگرفت. او ابتدا خواست از درستی سخن هُدهُد اطمینان حاصل کند؛ ازاین‌رو فرمود:

سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (سوره نمل، آیه ۲۷)

به زودی خواهیم دید که راست گفته‌ای یا از دروغگویان هستی

سپس تصمیم گرفت به جای تهدید و جنگ، دعوتی حکیمانه و مسالمت‌آمیز را آغاز کند.

نامه‌ای سرشار از عزّت، حکمت و دعوت به توحید

حضرت سلیمان(ع) نامه‌ای کوتاه امّا بسیار عمیق نوشت؛ نامه‌ای که عظمت آن هم در آغاز و هم در پایانش آشکار بود. او نامه را با نام خدا آغاز کرد و چنین نگاشت:

إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (سوره نمل، آیات ۳۰و ۳۱)

این نامه از جانب سلیمان است و با نام خداوند بخشنده مهربان آغاز می‌شود. بر من برتری‌جویی نکنید و در برابر حق تسلیم شده نزد من آیید

سپس نامه را به هُدهُد سپرد و فرمود:

اذْهَب بِّكِتَابِي هَٰذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (سوره نمل، آیه ۲۸)

این نامه مرا نزد آنان ببر و بر ایشان بیفکن، سپس کناره بگیر و ببین چه پاسخی می‌دهند

هُدهُد با سرعت راهی سرزمین سبأ شد و نامه را به قصر بلقیس رساند. هنگامی که ملکه نامه را خواند، اهمیّت و عظمت آن را دریافت و بی‌درنگ بزرگان و مشاوران کشور را فراخواند. سپس خطاب به آنان گفت:

يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ (سوره نمل، آیه ۲۹)

ای بزرگان! نامه‌ای بسیار ارزشمند و گرانقدر به دست من رسیده است

آنگاه مضمون نامه را برای آنان بازگو کرد.

تدبیر بلقیس و پرهیز از جنگ

مشاوران و فرماندهان نظامی سبأ پس از شنیدن نامه گفتند:

نَحْنُ أُولُو قُوَّةٍ وَأُولُو بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ (سوره نمل، آیه ۳۳)

ما صاحبان قدرت و نیروی رزمی فراوان هستیم، امّا تصمیم نهایی با توست

با این حال، بلقیس برخلاف بسیاری از حاکمان که در برابر کوچک‌ترین تهدیدی به جنگ روی می‌آورند، بسیار خردمند و آینده‌نگر بود. او تجربه تاریخ را به یاد آورد و گفت:

إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً (سوره نمل، آیه ۳۴)

پادشاهان هنگامی که با قدرت وارد شهری شوند، آن را به فساد و ویرانی می‌کشانند و بزرگان آن را خوار می‌سازند.

سپس تصمیم گرفت حقیقت را بیازماید. او گفت نخست هدایایی ارزشمند برای سلیمان می‌فرستد. اگر او پادشاهی دنیاطلب باشد، هدایا را خواهد پذیرفت؛ امّا اگر پیامبری الهی باشد، ارزش‌های دیگری برای او اهمیت خواهد داشت.

ردّ هدایا و آشکار شدن حقیقت

کاروانی آراسته به جواهرات، طلاها و هدایاى گران‌بها به سوی دربار سلیمان فرستاده شد. امّا وقتی فرستادگان به حضور آن حضرت رسیدند، برخلاف انتظار با بی‌اعتنایی او نسبت به ثروت و زرق‌وبرق دنیا روبه‌رو شدند.

حضرت سلیمان(ع) فرمود:

أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِّمَّا آتَاكُم (سوره نمل، آیه ۳۶)

آیا می‌خواهید مرا با مال و ثروت یاری دهید؟ آنچه خداوند به من داده، از آنچه به شما داده شده بسیار بهتر است

سپس افزود:

بَلْ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ

بلکه این شما هستید که به چنین هدایایی دلخوش می‌شوید

آنگاه فرستادگان را بازگرداند و آنان دریافتند که با شخصیتی الهی روبه‌رو هستند، نه فرمانروایی دنیاپرست.

وقتی گزارش این دیدار به بلقیس رسید، او فهمید که سلیمان تنها یک پادشاه نیست، بلکه پیامبری از جانب خداوند است.

آوردن تخت بلقیس

در همین هنگام، پیش از رسیدن بلقیس، حضرت سلیمان(ع) تصمیم گرفت جلوه‌ای از قدرت الهی را به نمایش بگذارد. از این رو رو به حاضران در مجلس کرد و فرمود:

يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَن يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (سوره نمل، آیه ۳۸)

ای بزرگان! کدام‌یک از شما تخت او را پیش از آنکه تسلیم‌شده نزد من بیایند، برایم می‌آورد؟

عفریتی از جنّ گفت:

أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَ (سوره نمل، آیه ۳۹)

من آن را پیش از آنکه مجلس تو پایان یابد نزد تو خواهم آورد

امّا مردی الهی که قرآن از او با عنوان الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ ( کسی که دانشی مختصر از کتاب الهی داشت) یاد می‌کند و در روایات او را آصف بن برخیا دانسته‌اند، گفت:

أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ (سوره نمل، آیه ۴۰)

من آن را پیش از آنکه چشم بر هم بزنی نزد تو می‌آورم

ناگهان تخت در برابر سلیمان حاضر شد. در اینجا نیز آن حضرت به جای غرور و خودستایی فرمود:

هَٰذَا مِن فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ (سوره نمل، آیه ۴۰)

این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاسگزارم یا ناسپاس.

ورود بلقیس و ایمان آوردن او

پس از مدتی بلقیس به همراه گروهی از بزرگان قوم خود وارد سرزمین حضرت سلیمان شد. سلیمان دستور داده بود اندکی در شکل ظاهری تخت تغییر ایجاد کنند.

وقتی بلقیس وارد شد، از او پرسیده شد:

أَهَكَذَا عَرْشُكِ (سوره نمل، آیه ۴۲)

آیا تخت تو چنین است؟

او با دقّت نگریست و پاسخ داد:

كَأَنَّهُ هُوَ

گویی خودِ همان است

این پاسخ نشانه هوش، دقّت و درایت او بود.

سپس او را به بخش دیگری از کاخ راهنمایی کردند. در آنجا صحنی از شیشه‌های صاف و شفاف ساخته شده بود و آب در زیر آن جریان داشت. هنگامی که بلقیس آن را دید، گمان کرد باید از میان آب عبور کند؛ ازاین‌رو لباسش را اندکی بالا گرفت.

اما حضرت سلیمان(ع) فرمود:

إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِن قَوَارِيرَ (سوره نمل، آیه ۴۴)

این صحنی هموار و ساخته‌شده از بلور و شیشه است

در آن لحظه، پرده‌های جهل و غرور از برابر دیدگان بلقیس کنار رفت. او دریافت که شکوه حقیقی در قدرت ظاهری نیست، بلکه در معرفت خداوند و بندگی اوست. ازاین‌رو با تمام وجود رو به درگاه الهی کرد و گفت:

رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (سوره نمل، آیه ۴۴)

پروردگارا! من بر خود ستم کردم و اکنون همراه سلیمان در برابر خداوند، پروردگار جهانیان، تسلیم شدم.

سرانجام داستان

در روایات اسلامی آمده است که پس از ایمان آوردن بلقیس، حضرت سلیمان(ع) با او با نهایت احترام و بزرگواری رفتار کرد. بنابر برخی روایات، با او ازدواج نمود و بنابر نقل‌هایی دیگر، او را به عقد یکی از فرمانروایان مؤمن یمن درآورد و سپس وی را با عزّت و کرامت به سرزمین سبأ بازگرداند تا در میان قوم خود بر پایه ایمان و عدالت حکومت کند.

بدین ترتیب، داستانی که می‌توانست به جنگی بزرگ و خونین میان دو قدرت تبدیل شود، با هدایت، صلح، حکمت و توحید پایان یافت. این ماجرا یکی از زیباترین جلوه‌های حکومت الهی را به نمایش گذاشت؛ حکومتی که در آن علم بر جهل، تدبیر بر خشونت، و هدایت بر قدرت‌طلبی پیروز شد و دل‌ها را بدون جنگ و خونریزی به سوی خداوند رهنمون ساخت.

آموزه‌های این داستان

۱- قدرت؛ امانتی برای آزمون، نه وسیله‌ای برای برتری‌جویی

حضرت سلیمان(ع) با وجود برخورداری از حکومتی گسترده، لشکرهای عظیم، تسلّط بر باد و آگاهی از زبان پرندگان، هرگز قدرت را از خود ندانست. هنگامی که تخت بلقیس در برابر او حاضر شد، به جای خودستایی گفت:

هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ (نمل: ۴۰)

این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که آیا سپاسگزارم یا ناسپاس.

این داستان به ما می‌آموزد که قدرت، ثروت و موقعیت اجتماعی ارزش ذاتی ندارند؛ بلکه وسیله‌ای برای امتحان انسان‌اند و ارزش واقعی در نحوه بهره‌گیری از آن‌هاست.

۲- برتری علم و حکمت بر زور و قدرت نظامی

با آنکه سلیمان(ع) توانایی فتح سرزمین سبأ را داشت، راه دعوت، گفت‌وگو و آگاهی‌بخشی را برگزید. نامه‌ای حکیمانه ارسال کرد و از قدرت علم و معرفت بهره گرفت. حتی در ماجرای آوردن تخت بلقیس نیز قرآن نقش کسی که دانشی از کتاب داشت را برجسته می‌کند.

این ماجرا نشان می‌دهد که عمیق‌ترین دگرگونی‌ها نه با زور، بلکه با دانش، بینش و هدایت حاصل می‌شوند.

۳- عقلانیّت و حقیقت‌جویی بلقیس

یکی از برجسته‌ترین چهره‌های این داستان، بلقیس است. او با وجود قدرت و جایگاه سیاسی، اسیر غرور نشد و پیش از تصمیم‌گیری، راه تحقیق و مشورت را برگزید. هنگامی که خطر جنگ را دید، گفت:

إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا… (نمل: ۳۴)

پادشاهان هنگامی که وارد سرزمینی شوند، آن را تباه می‌کنند…

او حقیقت را بر تعصّب ترجیح داد و همین روحیه، زمینه هدایت و ایمان او را فراهم ساخت.

۴- بی‌اعتنایی به زرق و برق دنیا

بلقیس برای آزمودن سلیمان(ع)، هدایایی گران‌بها برای او فرستاد؛ امّا آن حضرت با صراحت فرمود:

أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ فَمَا آتَانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِّمَّا آتَاكُم (نمل: ۳۶)

آیا مرا با مال یاری می‌دهید؟ آنچه خدا به من داده، بهتر از آن چیزی است که به شما داده شده است

در نگاه پیامبران، دنیا هدف نیست؛ بلکه ابزاری برای انجام رسالت الهی و خدمت به بندگان خداست.

۵- فرو ریختن حجاب‌های پندار در برابر حقیقت

ورود بلقیس به کاخ بلورین، تنها مشاهده یک شگفتی معماری نبود؛ بلکه لحظه‌ای بود که پرده‌های غرور و باورهای نادرست از برابر چشمان او کنار رفت. او سرانجام با فروتنی اعتراف کرد:

رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمَانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (نمل: ۴۴)

پروردگارا! من بر خود ستم کردم و اینک همراه سلیمان در برابر خداوند، پروردگار جهانیان، تسلیم شدم.

انسان زمانی به حقیقت نزدیک می‌شود که از خودبینی و تعصّب فاصله بگیرد و آماده پذیرش حق باشد.

۶- پیروزی صلح و هدایت بر جنگ

زیباترین پیام این داستان آن است که ماجرایی که می‌توانست به جنگی بزرگ منتهی شود، با گفت‌وگو، تدبیر و هدایت پایان یافت. نه خونی ریخته شد و نه سرزمینی ویران گردید؛ بلکه دل‌ها به سوی ایمان و توحید هدایت شدند.

این داستان به ما می‌آموزد که پیروزی حقیقی در شکست دادن دیگران نیست، بلکه در تبدیل جهل به آگاهی، دشمنی به دوستی و دوری از خدا به ایمان و بندگی اوست.

پیام محوری داستان

داستان حضرت سلیمان(ع) و بلقیس، روایت پیروزی حکمت بر غرور، علم بر قدرت‌طلبی، حقیقت بر تعصّب و صلح بر خشونت است؛ داستانی که نشان می‌دهد دل‌ها را می‌توان با منطق، اخلاق و هدایت فتح کرد؛ فتحی که ماندگارتر و ارزشمندتر از هر پیروزی نظامی است.

منابع قرآنی (آیات مرتبط با حضرت سلیمان و ملکه سبأ)

• سوره بقره آیه ۱۰۲
• سوره انعام آیه ۸۴
• سوره انبیاء آیات ۷۸ تا ۸۲
• سوره نمل آیات ۱۵ و ۱۶ و آیات ۲۰ تا ۴۴
• سوره سبأ آیه ۱۲ و ۱۳ آیه ۱۴
• سوره ص آیات ۳۱ تا ۳۵

منابع روایی و تفسیری معتبر شیعه

احادیث، تفاسیر و جزئیات مربوط به این داستان‌ها در منابع اصیل روایی و تفسیری زیر ثبت شده‌اند:

• تفسیر القمی (تالیف علی بن ابراهیم قمی)
• تفسیر المیزان (تالیف علّامه طباطبایی)
• بحارالانوار (تالیف علّامه مجلسی جلد ۱۴)
• قصص الانبیاء (تالیف قطب‌الدین راوندی)
• تفسیر نور الثقلین (تالیف شیخ عروسی حویزی)