قصه های بی غروب قرآن – سال سوم هفته 37
فرجامِ ثمود، داستان سقوط یک جامعه
در شماره ۱۱۱، به مناسبت پیکردن ناقه حضرت صالح، داستان ایشان و قوم ثمود را روایت کردیم. اینبار، به مناسبت نزول عذاب بر آن قوم که تقریباً پنج هفته بعد از ارتکاب جنایت رخ داد، میخواهیم از زاویهای جامعهشناختی به سرگذشت آنان بنگریم و ببینیم چه عواملی، تمدّنی به آن عظمت را به سقوط کشاند.
در شهری که خانههایش نه بر خاک، بلکه در دل صخرههای سخت کوهها تراشیده میشد، مردم گمان میبردند که شکستناپذیرند. تمدّن ثمود در اوج شکوه مهندسی خود بود؛ ساختمانهای بلند، باغهای سرسبز، چشمههای روان و قناتهایی که همچون رگهای حیات در دل کوهها جریان داشت. امّا زیر این ظاهر خیرهکننده، شهری دیگر در جریان بود؛ شهری که نه با قوانین آشکار، بلکه با خطوط پنهانی اداره میشد.
داستان نابودی ثمود، پیش از آنکه روایت صاعقهای مهیب باشد، داستان واگذاری اراده یک جامعه به «نه سایهی پنهان» است؛ نه نفری از بزرگان و ثروتمندان که بیآنکه شمشیری بکشند یا بر منبر شهر سخن بگویند، ذهن و رفتار مردم را مهندسی میکردند.
هرگاه حضرت صالح، آن مرد خیرخواه و دوراندیش، مردم را به تقسیم عادلانه آب، مهربانی با ضُعفا و ترک اسراف فرا میخواند، این نه نفر دست به کار میشدند. در میان مردم شایعه میپراکندند: «صالح میخواهد آسایش شما را بگیرد! او میخواهد تمدّن ما را عقب براند!» با برچسبزنی و وارونهسازی حقیقت، کاری کردند که توده مردم، پیامبرِ خیرخواه خود را مزاحم و بدشگون پنداشتند.
آزمون بزرگ شهر، مسأله آب بود. آب، رگ حیات صحرا بود؛ امّا اشراف، قناتها را برای باغات شخصی خود انحصار کرده بودند. وقتی صالح الگوی تقسیم عادلانه آب را مطرح کرد تا فرودستترین مردم و حتی حیوانات نیز سهمی برابر داشته باشند، لایه پنهان قدرت این مساوات را تهدیدی برای نفوذ خود دید.
نه نفرِ پنهان، خود وارد میدان نشدند. آنها مردی بیمایه و جاهطلب را یافتند؛ فردی پرخاشگر و تشنه تأیید بزرگان. با وعدههای پوچ و ستایشهای دروغین، او را تحریک کردند تا مانع اصلی تقسیم آب را از میان بردارد.
جنایت رخ داد. ناقه صالح پی شد. امّا فاجعه اصلی، سکوت مردم بود. مردم شهر ـ همان سنگتراشان ماهر و معماران بزرگ ـ ایستادند و تماشا کردند. آنها جنایت را ندیده گرفتند، چون باور کرده بودند رفاه ظاهریشان در گرو اطاعت از آن نه سایه است. با سکوتشان، سند مشارکت در جرم را امضا کردند.
خانههای سنگی و سقفهای محکمِ تراشیدهشده در دل کوه، نتوانستند جامعهای را که از درون پوک شده بود نگه دارند. وقتی صدای فروپاشی بلند شد، صخرههای سخت نیز پناهگاه مردمی نشدند که اختیار اندیشه خود را به اشرار پنهان سپرده بودند.
صدای مهیب صاعقه، پایان داستان نبود؛ پردهای بود که کنار رفت و پوچی تمدّنی را آشکار کرد که بر ظلم و انفعال بنا شده بود. وقتی دیوارهای سنگی مدائن صالح شکافت و آن نه سایه پنهان، همراه با مردمی که فریبشان را خورده بودند، زیر کوهوارهها دفن شدند، غروبی تلخ بر آن دیار سایه افکند. از آن همه شکوه مهندسی، چیزی جز سکوتی سنگین و تندیسهایی خاموش باقی نماند.
حضرت صالح بر بلندی تپهای ایستاد و به ویرانههای شهری نگریست که روزگاری مغرورانه به آسمان فخر میفروخت. رو به خانههای خالی و سنگهای فروپاشیده کرد و با آهی عمیق گفت:
“ای قوم من! پیام پروردگارم را به شما رساندم و خیرخواهتان بودم… امّا شما خیرخواهان را دوست نداشتید.”
درس بزرگ این سرگذشت
مسئولیت جمعی جامعه و نفیِ سلب مسئولیت از توده مردم به بهانه پیروی از رهبران فاسد، یکی از دقیقترین معارف قرآنی و شیعی است. قرآن، مردم پیرو را قربانیان بیتقصیر نمیداند؛ بلکه آنان را شریک مستقیم جرم معرفی میکند.
۱. رضایت قلبی؛ مرز مشترک گناه
در روایات آمده است: “هر کس به فعلی راضی باشد، همانند انجامدهنده آن است.”
در ماجرای ثمود، قاتل مستقیم ناقه یک نفر بود و محرّکان اصلی همان نه نفر؛ امّا قرآن فعل کشتن را به همه مردم نسبت میدهد:
“فَعَقَرُوهَا فَأَصْبَحُوا نَادِمِینَ”
“پس [همگی] آن را پی کردند.”
امیرالمؤمنین علی (ع) نیز میفرمایند: “ناقه را یک نفر کشت، امّا چون همه راضی بودند، خداوند همه را در عذاب شریک ساخت.”
۲. نفی عذرِ تبعیّت کورکورانه
قرآن صحنههایی از قیامت را ترسیم میکند که پیروان میکوشند تقصیر را بر گردن رهبران فاسد بیندازند، امّا پاسخ روشن است: اراده و عقل انسان قابل سلب نیست. پیروی از فاسدان، انتخابی شخصی است.
۳. مفهوم “استخفاف”، سبکسازی عقلها
فرعون قوم خود را سبکمغز کرد تا از او اطاعت کنند. این قاعده درباره ثمود نیز صادق است: رهبران فاسد تنها زمانی موفق میشوند که مردم، زمینه پذیرش انحراف را در خود ایجاد کرده باشند.
۴. سکوت در برابر ظلم؛ جنایتی مستقل
امام صادق (ع) میفرمایند:
“ظالم، کمککننده او، و راضی به ظلم، هر سه شریکاند.”
مردم ثمود به این دلیل مجازات شدند که:
- در برابر فساد نه نفر قیام نکردند؛
- رفاه کوتاهمدت را بر عدالت ترجیح دادند؛
- قدرت جامعه را به اقلیّتی فاسد واگذار کردند.
سخن پایانی
پایان ثمود، درسی جاودان برای تاریخ است:
- بزرگترین سازههای مهندسی، اگر بر ظلم و انحصار بنا شوند، از پر کاهی شکنندهترند.
- تمدّنها با اخلاق زنده میمانند، نه با ابزار.
- مردم ثمود سقوط نکردند چون توان تراشیدن صخرهها را نداشتند؛ سقوط کردند چون قدرت تفکّر مستقل را از دست داده بودند.
- در پایان تاریخ، کسانی که جنایت میکنند و کسانی که با سکوت و رضایت آن را تماشا میکنند، در یک صف میایستند.
آفتاب بر سرزمینی تابید که دیگر هیچ صدایی از آن برنمیخاست؛ سرزمینی که ثابت کرد اگر عدالت و هوشمندی اجتماعی از جامعهای رخت بربندد، حتی سنگهای خارا نیز توان نگهداشتن آن را نخواهند داشت.
منابع قرآنی داستان و تحلیلها
- ماجرای “تسعه رهط” (گروه ۹ نفره) و پیمان پنهانی:
- سوره نمل، آیات ۴۵ تا ۵۳: صراحت قرآن بر وجود ۹ گروه/نفر مفسد در شهر (وَکانَ فِی الْمَدِینَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ یُفْسِدُونَ فِی الْأَرْضِ)، قسم یاد کردن آنها برای ترور شبانه حضرت صالح (تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَیِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ) و فریب افکار عمومی پس از ترور.
- مسأله انحصار منابع آب و آزمون ناقه:
- سوره شعراء، آیات ۱۵۳ تا ۱۵۶: تقسیم عادلانه آب میان مردم/ناقه (لَها شِرْبٌ وَلَکُمْ شِرْبُ یَوْمٍ مَّعْلُومٍ) و دست گذاشتن پیامبر بر نقطه حساس اشرافیت یعنی انحصار منابع حیاتی.
- سوره قمر، آیات ۲۷ و ۲۸: دستور صریح بر سهمیهبندی آب (وَنَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ)
- صخرهتراشی، تکنولوژی و توهم امنیت:
- سوره حجر، آیات ۷۳ تا ۷۹: توصیف خانه ساختن در دل کوهها و احساس امنیت کاذب مادی (وَکانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا آمِنِینَ)
- سوره شعراء، آیات ۱۴۶ تا ۱۴۹: توصیف رفاه مادی، باغها و چشمههای ثمود و بینیازیپنداری آنان.
- نسبت دادن گناه یک نفر به کل جامعه:
- سوره شعراء، آیه ۱۵۷: نسبت دادن فعل عقر (پی کردن/کشتن) به جمع (فَعَقَرُوهَا) به دلیل رضایت عمومی.
منابع حدیثی و روایی
- علت عذاب جمعی و مسئولیت مردم (خطبه ۲۰۱ نهجالبلاغه):
- متن: “إِنَّمَا عَقَرَ نَاقَةَ ثَمُودَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ لَمَّا عَمُوهُ بِالرِّضَا…”
- منبع: نهجالبلاغه، گردآوری سید رضی، خطبه ۲۰۱ (همچنین در بحارالانوار، ج ۲۱، ص ۸۶).
- نقش “قدار بن سالف” و تحریک او توسط اتاق فکر (تسعه رهط):
- روایت: امام علی (ع) و امام صادق (ع)، قدار بن سالف را “اشقی الأوّلین” (شقیترین فرد پیشینیان) نامیدهاند که توسط بزرگان قوم و با وعدههای مادی اجیر شد.
- منبع: تفسیر العیاشی، ج ۲، ص ۲۸۳؛ کمالالدین و تمامالنعمة، شیخ صدوق، ج ۱، ص ۱۳۶.
- اصل شراکت در جرم بر اساس رضایت قلبی و سکوت:
- روایت: “الْعَامِلُ بِالظُّلْمِ وَ الْمُعِينُ لَهُ وَ الرَّاضِي بِهِ شُرَكاءٌ ثَلاَثَةٌ” (عامل ظلم، کمککار او و راضی به آن، هر سه شریکاند).
- منبع: الکافی، ثقةالاسلام کلینی، ج ۲، ص ۳۳۳؛ وسائلالشیعة، شیخ حر عاملی، ج ۱۶، ص ۱۳۷.
- نامها و جزئیات ۹ نفر مفسد (تسعه رهط):
- روایت: در برخی روایات تفسیری، اسامی و مشخصات این ۹ نفر که از اشراف و سران قبایل ثمود بودند ذکر شده است.
- منبع: تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، ج ۲، ص ۱۲۳؛ بحارالانوار، علامه مجلسی، ج ۱۱، ص ۳۸۱.
منابع تفسیری و تحلیلی جامعهشناختی/روانشناختی
- المیزان فی تفسیر القرآن (علامه طباطبایی):
- ج ۳، ذیل آیات سوره اعراف؛ و ج ۱۵، ذیل آیات سوره نمل:
- تحلیلهای استخراجشده: تحلیل عمیق جامعهشناختی درباره معنای «رهط»، کیفیت خطدهی جریان اشرافیت به توده، و چگونگی استحاله فکری جامعه توسط نخبگان فاسد.
- تفسیر نمونه (آیتالله مکارم شیرازی و جمعی از محققان):
- ج ۱۵، ذیل آیات ۴۵ تا ۵۳ سوره نمل:
- تحلیلهای استخراجشده: تحلیل نقش توطئههای پنهانی (کنسرسیوم فساد)، استفاده از تکنیکهای ترور شخصیت و لابیگری برای انحراف افکار عمومی.
- جامعهشناسی قصص قرآن و سنتهای تاریخی:
- کتاب سنتهای تاریخ در قرآن (شهید آیتالله سید محمدباقر صدر): در این اثر، شهید صدر به دقت سنن تاریخی، انحطاط تمدّنهای تکنولوژیک و نقش انفعال جوامع در سقوط تمدّنی (مانند قوم ثمود) را از منظر قرآن بررسی کرده است.
اخبار از طریق ایمیل
عضویت در خبرنامه

