طهارت در فقه اسلامی (۶) 

احکام «کافر، شراب و فقّاع، و عرق حیوان نجاست‌خوار»

در این بخش، سه مورد پایانی از نجاسات ده‌گانه عینی بررسی می‌شود.

• کافر،
• شراب و فقّاع،
• عرق حیوان نجاست‌خوار.

شریعت اسلامی برای موضوعات فوق، چارچوبی چندلایه فقهی، اخلاقی، معنوی و اجتماعی ارائه می‌دهد تا طهارت عبادی حفظ شود و زندگی مؤمنانه با آرامش، عقلانیت و دور از وسواس ادامه یابد.

۱- احکام فقهی: ضوابط شرعی و دیدگاه فقها

الف) حکم کافر و دیدگاه‌های فقهای نامور درباره طهارت انسان

• تعریف شرعی کافر: کسی که خدا، توحید، نبوت پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) یا یکی از ضروریات دین را – با علم به ضروری بودن آن – انکار کند.
• اهل کتاب (یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان): طبق نظر اکثر فقهای معاصر از جمله آیات عظام خامنه‌ای، سیستانی و مکارم شیرازی، اهل کتاب ذاتاً پاک هستند و معاشرت با آنان موجب نجاست نمی‌شود.
• غیر اهل کتاب (مشرکان و منکران خدا):
  • دیدگاه مشهور قدما: فتوی به نجاست ذاتی آنان داده اند.
  • دیدگاه طهارت ذاتی انسان: گروهی از فقهای برجسته و متأخر شیعه، با استناد به کرامت انسانی و اصل طهارت، همه انسان‌ها را ذاتاً پاک می‌دانند و نجاست را «معنوی» یا «عرضی» تفسیر می‌کنند. از جمله این فقها می توان ابن‌جنید اسکافی، مقدس اردبیلی، صاحب مدارک، آیت‌الله سید محسن حکیم، آیت‌الله سید محمدباقر صدر و آیت‌الله سید محمدحسین فضل‌الله را نام برد.

ب) شراب، مسکرات و فقّاع (آب‌جو)

• شراب و مایعات مست‌کننده: نجس و خوردن آن حرام است.
• فقّاع (آب‌جو): نوشیدنی کف‌دار حاصل از جو که مست کننده است؛ حکم آن مانند شراب، نجس و حرام است (حتی اگر میزان الکل آن بسیار ناچیز باشد).
• الکل‌های صنعتی و طبّی: پاک هستند مانند الکل موجود در عطر، ادکلن، ضدعفونی‌کننده‌ها.

ج) عرق حیوان نجاست‌خوار (جلاّل)

• ملاک و حکم: حیوان حلال‌گوشت که به خوردن مدفوع انسان عادت کند، “جلاّل” نامیده می‌شود. عرق این حیوان طبق نظر مشهور فقها نجس یا محل احتیاط شدید است و نماز با لباسی که به آن آلوده باشد صحیح نیست تا زمانی که حیوان «استبراء» شود (یعنی مدتی با غذای پاک تغذیه شود).

۲- کرامت انسانی، تعهد و حسن خلق

• حکم فقهی نجاست، هیچ‌گاه مجوز بی‌احترامی، خشونت یا نقض حقوق انسانی نیست.
• قرآن بر رفتار عادلانه، نیک‌رفتاری و امانت‌داری با همه انسان‌ها تأکید دارد.
• احکام طهارت مربوط به عبادت است و نباید به ابزار تحقیر یا رفتارهای غیراخلاقی تبدیل شود.

۳- صیانت از عقل، طهارت باطن و نفی وسواس

• حرمت شراب و مسکرات برای حفظ عقل است؛ عقل شرط تکلیف و اساس رشد معنوی است.
• شریعت با اصل «طهارت در موارد مشکوک»، از وسواس، اضطراب و سخت‌گیری بی‌جا جلوگیری می‌کند.
• در زندگی مدرن، لازم نیست انسان درباره پاکی وسایل عمومی، هتل‌ها، داروها و… تحقیق وسواس‌گونه انجام دهد.

۴- نظم زیستی، سلامت عمومی و تعاملات شهری

• حرمت شراب، پشتوانه‌ای برای سلامت جامعه است؛ زیرا مسکرات منشأ بسیاری از آسیب‌های اخلاقی، خانوادگی و اجتماعی‌اند.
• تفکیک میان طهارت عبادی و روابط اجتماعی، امکان حضور مؤمنان در محیط‌های علمی، اقتصادی و بین‌المللی را بدون اختلال فراهم می‌کند.

۵- احکام کاربردی در مسائل جدید

• الکل در ادکلن و مواد آرایشی: پاک است و موجب نجاست نمی‌شود.
• ماءالشعیر صنعتی بدون الکل: چون کف و تخمیر فقّاع را ندارد، پاک و حلال است.
• وسایل عمومی: تا یقین به نجاست نباشد، حکم به طهارت است.
• داروهای الکلی: اگر جایگزین ندارد و ضرورت درمانی وجود دارد، مصرف آن مجاز است.

۶- پرسش‌های متداول (طبق فتاوای مراجع معاصر)

• وسایل عمومی در سفر: اصل بر طهارت است؛ جستجو و وسواس هم ممنوع می باشد.
• عرق حیوان نجاست‌خوار: مطابق فتوی آیت‌الله خامنه‌ای و مکارم شیرازی، عرق این گونه از حیوانات نجس است.
• آیت‌الله سیستانی؛ معتقد است این عرق پاک، ولی نماز با آن محل احتیاط است.

• اهل کتاب: در گذشته، بسیاری از فقها، اهل کتاب را نجس می‌دانستند؛ امّا امروزه اغلب مراجع از جمله آیات عظام خامنه‌ای، سیستانی و مکارم شیرازی، حکم به طهارت آنها داده‌اند. این فقها همچنین می گویند لازم نیست درباره دین افراد در جامعه تحقیق شود.
• در فتاوای فقهای معاصر، نجاست غیر اهل کتاب نیز غالباً با تعبیر «احتیاط واجب» بیان شده است. این نشان می‌دهد که کفر عنوانی دقیق و محدود است و نمی‌توان هر غیرمسلمانی را مشمول آن دانست.

آیا نجس دانستن کافر اهانت به انسانیّت اوست؟

ممکن است پرسیده شود: «اگر انسان به دلیل عقیده‌اش نجس دانسته شود، آیا این امر اهانت به کرامت انسانی او نیست؟»

پاسخ این است که در منطق فقه اسلامی، نجاست فقهی مساوی با بی‌ارزشی یا تحقیر انسان نیست. احکام طهارت و نجاست، نظامی عبادی و عملی هستند و نباید آنها را به داوری درباره ارزش وجودی انسان تبدیل کرد. قرآن کریم کرامت را به اصل انسان بودن نسبت می‌دهد:

«وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ»

و به‌راستی فرزندان آدم را گرامی داشتیم» (اسراء، ۷۰)

این کرامت، در اصلِ تعبیر قرآنی، به «بنی آدم» نسبت داده شده است، نه فقط به مسلمانان، از همین رو، حتی در جایی که فقیهی برای گروهی از غیرمسلمانان حکم نجاست فقهی قائل است، این حکم نمی‌تواند مجوز ظلم، توهین، تحقیر، بی‌عدالتی یا سلب حقوق انسانی آنان باشد. قرآن درباره غیرمسلمانانی که با مسلمانان سر جنگ ندارند، صریحاً می‌فرماید:

«أَن تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ»

با آنان نیکی و عدالت کنید». (ممتحنه،۸ )

بنابراین، کرامت انسانی، عدالت و حُسن معاشرت یک مسئله است و حکم فقهی طهارت و نجاست مسئله‌ای دیگر.