هنگامی که حافظه به راهنمای اخلاقی تبدیل می‌شود: درس‌هایی برای یک زندگی مؤمنانه در جهانی در حال تغییر

مقدمه

تاریخ صرفاً ثبت آنچه رخ داده است نیست؛ برای یک مؤمن، تاریخ همچنین گنجینه‌ای از پرسش‌های اخلاقی است. مناسبت‌هایی که در این هفته پیش روی ماست – از صلح امام حسن (علیه‌السلام) و میراث علمی ابوریحان بیرونی گرفته تا سوادآموزی، صدقه و نیکوکاری، عدالت و یادبود فداکاری – ما را فرا می‌خواند که نه فقط بپرسیم چه اتفاقی افتاد، بلکه بیندیشیم امروز چه باید بیاموزیم و چه باید انجام دهیم؟

۲۱ ربیع‌الاول: اعدام آیت‌الله نمر باقر النمر

شیخ نمر باقر النمر، روحانی برجسته شیعه و منتقد صریح حکومت عربستان سعودی، در ۲ ژانویه ۲۰۱۶ در عربستان سعودی، همراه با ۴۶ زندانی دیگر اعدام شد. مجامع مختلف اسلامی، سازمان عفو بین‌الملل و سازمان ملل متحد پس از آن نگرانی‌های جدی خود را درباره عادلانه بودن روند دادرسی مطرح کردند و این اعدامهای فرقه ای و ناعادلانه را محکوم کردند.

پیام امروز: مراقب کسانی که زیر نقاب اسلام، با ارزشهای بنیادین اسلام مشکل دارند و اختیار دین و دنیای شان را به کفار و دشمنان دین داده اند باشیم.

۲۲ ربیع‌الاول: غزوه بنی‌نضیر

طایفه بنی نضیر از یهودیان ساکن مدینه بودند که با مسلمانان پیمان صلح داشتند امّا پس از مدتی پیمان خود را شکستند و حتی در صدد ترور پیامبر مکرّم اسلام (ص) برآمدند. از این رو، لشکر اسلام با فرماندهی امام علی ابن ابی طالب (ع)، قلعه بنی نظیر را محاصره کردند تا نهایتاً یهودیان پذیرفتند که از مدینه خارج شوند.

پیام امروز: مسلمانان برای مقابله با تهدیدهای بزرگ زمانه کنونی که بر علیه دیانت و هویّت همه آنها است، باید با هم متحد و یکدست شوند.

۱۳ شهریور / ۴ سپتامبر: بزرگداشت ابوریحان بیرونی

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی از دانشمندان برجسته مسلمان در جهان قرون وسطی بود که سهم چشمگیری در توسعه دانش بشر در نجوم، ریاضیات، جغرافیا، تاریخ، پزشکی و مطالعه هند و سنّت‌های فکری آن داشت. منابع، زندگی او را به اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم میلادی نسبت می‌دهند و وفات او را در سال ۱۰۴۸ میلادی ثبت کرده‌اند؛ ۱۳ شهریور به افتخار او گرامی داشته می‌شود.

پیام امروز: جهان اسلام به فرهنگی نیاز دارد که در آن مطالعه، پژوهش، استناد به شواهد و جست‌وجوی دانش، به‌عنوان مسئولیتی در برابر خداوند تلقی شود.

۲۳ ربیع‌الاول: ورود حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها) به قم

حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها)، خواهر امام علی بن موسی‌الرضا (علیهماالسلام)، در سال ۲۰۱ هجری از مدینه به سوی خراسان حرکت کرد و پس از آنکه در طول سفر بیمار شد، به قم رسید. اقامت ایشان در قم کوتاه بود، امّا این شهر بعدها به یکی از مهم‌ترین مراکز علمی و زیارتی شیعیان تبدیل شد.

پیام امروز: ایمان و شیوه زندگی مان را از بزرگان دینی مان بیاموزیم و نه از سلبریتی های بی محتوا. زندگی و سیره حضرت معصومه (س) می تواند الگویی عالی برای دختران امروزه ما باشد.

۲۳ ربیع‌الاول: درگذشت میرزا جواد آقا تهرانی

میرزا جواد آقا تهرانی (۱۹۰۴–۱۹۸۹) از فقها و عالمان برجسته شیعه بود که به‌ویژه با سنّت علمی حوزه مشهد پیوند داشت. او فقه، تفسیر قرآن و معارف اسلامی تدریس می‌کرد و به زهد و روحیه عبادی خود شناخته می‌شد. میراث او به ما یادآوری می‌کند که تأثیرگذاری یک عالم دینی زمانی بیشتر است که دانش با فروتنی، تقوا، خدمت و الگوی عملی همراه باشد. قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ

«تنها بندگان دانای خدا از او به حقیقت بیم و خشیت دارند.» (قرآن کریم، ۳۵:۲۸)

پیام امروز: بزرگ‌ترین درس یک معلم اغلب آن چیزی نیست که در کلاس می‌گوید، بلکه شخصیتی است که دانش‌آموزان و شاگردان در زندگی او مشاهده می‌کنند.

۵ سپتامبر: روز جهانی نیکوکاری

سازمان ملل متحد در سال ۲۰۱۲، ۵ سپتامبر را به‌عنوان روز جهانی نیکوکاری تعیین کرد. این تاریخ برای گرامیداشت درگذشت مادر ترزا در سال ۱۹۹۷ انتخاب شد. هدف از این مناسبت، افزایش آگاهی درباره اقدامات خیرخواهانه و بشردوستانه و تشویق افراد و سازمان‌ها به کمک برای کاهش رنج انسان‌هاست.

صدها سال پیش از نام‌گذاری چنین مناسبتی، اسلام نیکوکاری را نه صرفاً اقدامی گاه‌به‌گاه از روی بخشندگی، بلکه وظیفه‌ای اخلاقی می‌داند که در قالب زکات، صدقه، خدمت و همبستگی با نیازمندان نمود پیدا می‌کند:

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ

«مَثَل کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می‌کنند، همچون دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند.» (قرآن کریم، ۲:۲۶۱)

پیام امروز: بگذاریم نیکوکاری به عادتی همراه با کرامت و همبستگی تبدیل شود، نه اینکه صرفاً واکنشی به شرایط اضطراری یا کمک مالی سالانه باشد.

۲۵ ربیع‌الاول: پیمان صلح امام حسن (علیه‌السلام)

در سال ۴۱ هجری قمری / ۶۶۱ میلادی، امام حسن بن علی (علیه‌السلام) برای حفظ جان مسلمانان و نیز بقای دین و با توجه به خیانت اطرافیان و سرداران سپاهش، با معاویه پیمان صلحی را امضا کرد که بر اساس آن معاویه متعهد می شد برای خود جانشینی تعیین نکند و به کتاب خدا و سنّت پیامبر (ص) پایبند بماند. امّا معاویه به هیچکدام از این شروطی که پذیرفته بود، پایبند نماند و آنها را یک به یک نقش برآب کرد.

اسلام، درگیری و نزاع را به‌خاطر خودِ نزاع ستایش نمی‌کند؛ هنگامی که صلح موجب حفظ جان، وحدت و مصالح عالی‌تر جامعه مسلمانان شود، سازش و آشتی می‌تواند جلوه‌ای از شجاعت و رهبری اصول‌مدار باشد. قرآن می‌فرماید:

وَإِن جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى ٱللَّهِ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ

«و اگر آنان به صلح و آشتی گرایش یافتند، تو نیز به آن گرایش پیدا کن و بر خدا توکّل نما؛ همانا او شنوای داناست.»

(قرآن کریم، ۸:۶۱)

پیام امروز: قدرت واقعی همیشه به معنای پیروز شدن در یک رویارویی نیست؛ گاهی قدرت واقعی در داشتن حکمت برای جلوگیری از خونریزی بیشتر است.

۱۷ شهریور / ۸ سپتامبر: قیام ۱۷ شهریور / جمعه سیاه

در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ (۸ سپتامبر ۱۹۷۸)، یک تظاهرات گسترده ضدحکومتی در تهران، توسط نیروهای مرگبار امنیتی حکومت پهلوی، به‌ویژه در میدان ژاله، سرکوب شد. این خونریزی به یکی از نقاط عطف انقلاب ایران تبدیل شد و بحران میان حکومت و جنبش اعتراضی را عمیق‌تر کرد.

اسلام به ما آموخته است که جان و کرامت انسان ارزشی بی‌اندازه دارند؛ تا آنجا که کشتن ناحق حتی یک انسان بی‌گناه، از نظر قرآن معادل کشتن همه انسان‌های روی زمین دانسته شده است:

مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا

«از این رو بر بنی‌اسرائیل مقرر داشتیم که هر کس انسانی را، جز به قصاص قتل یا به سبب فسادی در زمین، بکشد، چنان است که گویی همه مردم را کشته است.» (قرآن کریم، ۵:۳۲)

پیام امروز: تاریخ را از یاد نبریم و از سرگذشت حکومتهایی که برای جان و مال انسانها ارزش قائل نبودند بیاموزیم.

۸ سپتامبر: روز جهانی سوادآموزی

روز جهانی سوادآموزی از سال ۱۹۶۷ در سراسر جهان گرامی داشته می‌شود. یونسکو بر سوادآموزی به‌عنوان یکی از حقوق بنیادین بشر تأکید کرده و یادآور شده است که هنوز صدها میلیون جوان و بزرگسال از مهارت‌های پایه سواد محروم‌اند.

هیچ دینی به اندازه اسلام بر ضرورت و اهمیت کسب دانش و درک و فهم تأکید نکرده است. این تأکید در بخش‌های مختلف آیات روشنگر قرآن کریم و نیز در سخنان و سیره پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و اهل‌بیت ایشان (علیهم‌السلام) بازتاب یافته است. در حقیقت، آغاز رسالت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) با فرمانی برای خواندن و کسب دانش همراه بود:

اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ / الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ / عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ

«بخوان، و پروردگار تو کریم‌ترین [پروردگار] است؛ همان که با قلم آموخت؛ به انسان آنچه را نمی‌دانست آموخت.» (العلق، ۳-۵)

پیام امروز: بر اهمیت جست‌وجوی دانش برای خود و فرزندانتان تأکید کنید؛ دانشی که، البته، با آگاهی الهی و دلبستگی و بندگی خداوند همراه باشد.