طهارت در فقه اسلامی  (۲) – اصل طهارت

در فقه اسلامی، قاعده‌ای بنیادین وجود دارد که می‌گوید: اصل بر پاکی همه اشیاء در جهان است؛ مگر آنکه دلیل قطعی و معتبر شرعی، نجاست چیزی را ثابت کند. بر اساس نظر مشهور فقها، تنها ده مورد از اشیاء، ذاتاً نجس‌اند (نجاسات عینی) که در بخش پیشین بیان شد. بنابراین، تمام اشیاء، جامدات و مایعات دیگر روی زمین، شرعاً پاک محسوب می‌شوند.

پس از آشنایی با مفاهیم پایه‌ای طهارت و نجاست، در این فصل به‌صورت دقیق و کاربردی، نخستین و رایج‌ترین نجاسات عینی یعنی بول (ادرار) و غائط (مدفوع) و همچنین احکام مربوط به تخلّی (دستشویی رفتن) را بررسی می‌کنیم.

ضابطه و معیار نجاست بول و غائط

بر اساس ادلّه شرعی، ادرار و مدفوع همه موجودات نجس نیست. نجاست آن‌ها تنها زمانی ثابت می‌شود که دو شرط هم‌زمان وجود داشته باشد:

1. حیوان “حرام‌گوشت” باشد

2. حیوان خون جهنده داشته باشد، یعنی اگر رگ آن بریده شود، خون با جهش خارج شود

الگوی تشخیص در حیوانات و انسان:

• انسان:  بول و غائط انسان همیشه نجس است.
• حیوانات حرام‌گوشتِ دارای خون جهنده: مانند سگ، گربه، موش، گرگ، روباه و… ، ادرار و مدفوع آن‌ها نجس است.

• حیوانات حلال‌گوشت: مانند گاو، گوسفند، شتر، مرغ و … بول و غائط آن‌ها پاک است.
• پرندگان (چه حلال‌گوشت و چه حرام‌گوشت):  فضله و ادرار همه پرندگان، از مرغ و کبوتر گرفته تا کلاغ، عقاب و شاهین، طبق نظر مشهور فقهای معاصر پاک است.
• حیوانات حرام‌گوشتِ بدون خون جهنده: مانند مار یا ماهی حرام‌گوشت … بول و غائط آن‌ها پاک است.

• حیوانات مکروه‌گوشت: مانند اسب و الاغ؛ بول و غائط آن‌ها پاک است

قاعده کاربردی در موارد شک

 اگر ندانیم حیوانی حرام‌گوشت است یا نه، یا شک داشته باشیم که خون جهنده دارد یا ندارد، طبق قاعده طهارت، بول و غائط آن پاک محسوب می‌شود.

احکام فقهی و آداب تخلّی (دستشویی رفتن)

در فقه اسلامی، برای حفظ حرمت انسان، بهداشت فردی و رعایت آداب عبادی، احکام واجب و مستحبی برای تخلّی بیان شده است:

واجبات تخلّی

• پوشاندن عورت (ستر عورت): هنگام تخلّی، پوشاندن عورت از همه افراد بالغ و حتی کودکان ممیّز واجب است؛ تنها همسر استثناست
• رو یا پشت به قبله نبودن: هنگام نشستن برای تخلی، نباید جلوی بدن (سینه و شکم) یا پشت بدن رو به قبله باشد

مستحبات تخلّی

• وارد شدن به دستشویی با پای چپ و خارج شدن با پای راست
• پوشاندن سر

• گفتن «بسم الله» و خواندن دعاهای وارد شده
• مقدّم داشتن تطهیر

مکروهات تخلّی

• حرف زدن در حال تخلّی (جز ذکر خدا یا موارد ضروری)
• طول دادن نشستن
• نگاه کردن به نجاست
• تخلّی در کنار جاده‌ها، زیر درختان بارده و آب‌های راکد

مكانهايى كه تخلّى در آنها حرام است :

• کوچه‌های بن‌بست بدون اجازه صاحبان آن
• ملک شخصی بدون اجازه مالک
• مکان‌هایی که برای افراد خاصی وقف شده
• بر قبر مؤمنان، اگر موجب بی‌احترامی باشد

مكانهايى كه تخلّى در آنها مكروه است :

• جاده، خیابان، کوچه و درِ خانه‌ها
• زیر درختان میوه‌دار
• زمین‌های سخت
• لانه حیوانات
• داخل آب

توجه: احتیاط واجب آن است که کودک را هنگام تخلّی رو به قبله یا پشت به قبله ننشانند؛ امّا اگر خودش نشست، جلوگیری لازم نیست.

روش‌های تطهیر مخرج بول و غائط

پاک‌سازی محل خروج ادرار و مدفوع از شرایط اولیه صحت وضو و نماز است. روش تطهیر این دو مخرج با یکدیگر تفاوت دارد.

الف) تطهیر مخرج بول (فقط با آب)

• مخرج ادرار تنها با آب پاک می‌شود. استفاده از دستمال، سنگ یا کاغذ برای پاک کردن آن کافی نیست.

ب) تطهیر مخرج غائط (با آب یا با سنگ)

• مخرج مدفوع به دو روش پاک می‌شود:
• شستن با آب: یک‌بار شستن با آب (چه کر و چه قلیل) به‌گونه‌ای که عین نجاست و اثر آن برطرف شود، کافی است.
• پاک کردن با دستمال، کاغذ یا سنگ: اگر مدفوع از حد معمول تجاوز نکرده و به اطراف بدن پخش نشده باشد، می‌توان با سه قطعه دستمال، کاغذ یا سنگ، مخرج را پاک کرد تا عین نجاست برطرف شود.

تطهیر لباس و اشیاء نجس‌شده با بول و غائط

• اگر ادرار یا مدفوع روی لباس، بدن یا فرش بریزد، روش پاک‌سازی آن‌ها چنین است:

لباس و پارچه نجس‌شده با بول

• با آب قلیل: باید دو بار شسته شود و هر بار لباس فشار داده شود تا آب داخل آن خارج گردد.
• با آب کر یا آب لوله‌کشی: پس از برطرف کردن عین نجاست، یک‌بار آب به همه نقاط نجس برسد و سپس لباس فشار داده شود.

استثنای ویژه: ادرار پسر شیرخوار

• اگر لباس یا بدن با ادرار پسر شیرخواری نجس شود که هنوز غذاخور نشده و تنها شیر می‌خورد، کافی است یک‌بار آب روی محل نجس ریخته شود تا همه آن نقاط را فراگیرد.
• نیازی به دو بار شستن نیست.
• نیازی به فشار دادن لباس نیست.

نکته: این حکم شامل مدفوع شیرخوار و همچنین ادرار دختر شیرخوار نمی‌شود.

آموزه‌های اخلاقی و تربیتی

• وجوب ستر عورت و حرمت نگاه به عورت، پایه فرهنگ حیا و حریم‌داری در اسلام است.
• نهی از تخلّی در معابر عمومی، زیر درختان بارده یا درگاه منازل، آموزش مستقیمِ حقوق شهروندی و رعایت حقوق دیگران است.
• توصیه به دعاهای تخلّی و پرهیز از رو به قبله نشستن، یادآور این حقیقت است که انسان حتی در طبیعی‌ترین رفتارهای جسمانی، باید یاد خدا و احترام شعائر را حفظ کند.
• احکام فقهی تخلّی، مانند حرمت آلوده کردن آب‌های راکد و اماکن عمومی، کامل‌ترین دستورالعمل بهداشتی برای جلوگیری از بیماری‌ها و حفظ سلامت جامعه است.
• نهی از آلوده کردن منابع آب و طبیعت، نشان‌دهنده نگاه مسئولانه اسلام به محیط زیست است.