حدیث هفته – سال سوم هفته 40
شنیدن حکیمانه: راهنمای اسلامی برای نیکوتر شدن اخلاق و شخصیت
مناسبت تأمل در این حدیث: درگذشت ملا احمد نراقی، مؤلف کتاب معراجالسعاده، از آثار شناختهشده در زمینه اخلاق اسلامی
مقدمه
اسلام برای حُسن اخلاق و رشد و تعالی اخلاقی اهمیت فراوانی قائل است. در این شماره از «حدیث هفته»، در سخن ارزشمندی از امام علی (علیهالسلام) تأمل میکنیم. این حدیث به ما میآموزد که گوشهای ما، همانند چشمها و دلهایمان، به هدایت و مراقبت نیاز دارند:
امام علی ابن ابیطالب (علیهالسلام) فرمودند:
«عَوِّدْ أُذُنَكَ حُسْنَ الاسْتِمَاعِ، وَلَا تُصْغِ إِلَى مَا لَا يَزِيدُ فِي صَلَاحِكَ اسْتِمَاعُهُ؛ فَإِنَّ ذَلِكَ يُصْدِئُ الْقُلُوبَ، وَيُوجِبُ الْمَذَامَّ.»
(غررالحکم، حدیث ۶۲۳۴)
«گوش خود را به خوب شنیدن عادت بده و به چیزی گوش مسپار که شنیدن آن بر شایستگی و صلاح تو نمیافزاید؛ زیرا چنین شنیدنی دلها را زنگار میزند و موجب نکوهش و سرزنش میشود.»
پیامهای تربیتی این حدیث برای نوجوانان و جوانان
- در انتخاب آنچه به ذهن خود میرسانید دقّت کنید
همانگونه که بدن شما از غذایی که میخورید تأثیر میپذیرد، ذهن و دل شما نیز از چیزهایی که میشنوید تأثیر میگیرد. هر نظر، شوخی، شایعه یا نظر منتشرشده در فضای مجازی شایسته توجه شما نیست.
چالش عملی: به مدت یک هفته، به محتوایی که هر روز گوش میدهید توجه کنید و یک نوع محتوایی را که معمولاً باعث عصبانیت، منفینگری، بیاحترامی یا حواسپرتی شما میشود، حذف کنید.
- مراقب غیبت و بدگویی باشید
گوش دادن به غیبت ممکن است سرگرمکننده به نظر برسد، امّا شنیدن مکرر داستانهای منفی درباره دیگران میتواند نگرش و نگاه ما را نسبت به آنان آسیبپذیر و منفی کند.
چالش عملی: اگر این هفته گفتوگویی به غیبت و بدگویی کشیده شد، به آن دامن نزنید؛ موضوع را عوض کنید یا از آن گفتوگو خارج شوید.
- شنونده خوبی باشید
سعی کنید بیشتر گوش دهید و کمتر صحبت کنید.
چالش عملی: در هر روز، در دستکم یک گفتوگو اجازه دهید طرف مقابل کاملاً صحبت خود را به پایان برساند و سپس پاسخ دهید.
- از دل تا گوش
اگر متوجه باورهای آشفته یا نگرانکنندهای در دل خود شدید، لحظهای توقف کنید و به این فکر کنید که اخیراً به چه چیزهایی گوش دادهاید.
چالش عملی: وقتی متوجه یک فکر یا باور نگرانکننده شدید، از خود بپرسید: «به چه چیزهایی گوش دادهام که ممکن است بر من تأثیر گذاشته باشد؟»
- بدانید به چه چیزهایی نباید گوش دهید
به چیزهایی فکر کنید که به آنها گوش میدهید، در حالی که بهتر است گوش ندهید، و بیندیشید که چه تأثیری بر شما میگذارند.
چالش عملی: فهرستی از سه چیزی تهیه کنید که باید کمتر به آنها گوش دهید و به مدت یک هفته یکی از آنها را کنار بگذارید.
- بدانید به چه چیزهایی نیاز دارید گوش دهید
به چیزهای مفیدی فکر کنید که باید به آنها گوش دهید، امّا در حال حاضر چنین نمیکنید.
چالش عملی: یک منبع مفید ــ مانند یک فرد شایسته، یک درس یا یک سخنرانی ــ انتخاب کنید و به مدت یک هفته بهطور منظم به آن گوش دهید.
- فراتر از امروز بیندیشید
هنگام انتخاب محتوایی که میخواهید به آن گوش دهید، فقط به احساسی که امروز در شما ایجاد میکند فکر نکنید؛ بلکه آثار بلندمدت آن را نیز در نظر بگیرید.
چالش عملی: پیش از دنبال کردن یک کانال، پادکست یا نوع جدیدی از محتوا، از خود بپرسید: «این محتوا ممکن است پس از یک سال چه تأثیری بر من بگذارد؟»
- از هدایت ایمان خود پیروی کنید
وقتی درباره اینکه به چه چیزهایی باید گوش دهید، توصیههای مختلف و متناقضی میشنوید، از آموزههای اسلام بهعنوان معیار و راهنمای خود استفاده کنید.
چالش عملی: اگر درباره نوع خاصی از محتوا مطمئن نیستید، پیش از آنکه شنیدن آن را به یک عادت تبدیل کنید، دربارهاش با یک فرد دینیِ مورد اعتماد و آگاه مشورت کنید.
- دوستان خوب انتخاب کنید
دوستانی را انتخاب کنید که سخنانشان نیکو، محترمانه و مورد رضایت خداوند باشد.
چالش عملی: این هفته زمان بیشتری را با دوستانی بگذرانید که سخنانشان شما را به تبدیل شدن به انسانی بهتر تشویق میکند.
پیامهای تربیتی این حدیث برای والدین
- برای درک کردن، گوش دهید
وقتی فرزندان صحبت میکنند، با دقت گوش دادن به آنان میتواند نشان دهد که افکار و احساساتشان برای شما اهمیت دارد.
چالش عملی: هر روز ده دقیقه را با فرزندتان به گفتوگویی اختصاص دهید که تنها هدف شما گوش دادن باشد؛ بدون اینکه او را اصلاح کنید یا به او توصیهای بدهید، مگر اینکه خودش درخواست کند.
- به کودکان بیاموزید صداهایی را که به آنها گوش میدهند انتخاب کنند
کودکان نیاز دارند بیاموزند که هر چیزی که در فضای مجازی یا از دیگران میشنوند، لزوماً مفید یا درست نیست.
چالش عملی: هفتهای یک بار درباره یکی از محتواهای آنلاین که فرزندتان دیده است با او گفتوگو کنید و با هم بپرسید: «آیا این محتوا مفید است، مضر است، یا صرفاً باعث هدر رفتن توجه ما میشود؟»
- الگوی خوبی در گوش دادن باشید
کودکان با مشاهده نحوه گوش دادن والدین به دیگران، یاد میگیرند چگونه گوش دهند و به چه چیزهایی گوش دهند.
چالش عملی: در یکی از گفتوگوهای خانوادگی هر روز، آگاهانه تلاش کنید تا زمانی که فرد مقابل صحبتش را تمام نکرده، حرف او را قطع نکنید.
- استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی را محدود کنید
استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی را محدود کنید؛ زیرا این موارد میتوانند گوش دادن فعال اعضای خانواده به یکدیگر را کاهش دهند و آنان را در معرض محتوای زیانآور یا گمراهکننده قرار دهند.
چالش عملی: هر روز یک وعده غذایی یا یک گفتوگوی خانوادگی را بدون تلفن همراه برگزار کنید.
- به کودکان انتخاب کردن را بیاموزید
اصول روشنی در اختیار فرزندانتان قرار دهید تا بتوانند تشخیص دهند به چه چیزهایی باید گوش دهند و از چه چیزهایی باید دوری کنند.
چالش عملی: سه قانون ساده خانوادگی برای انتخاب محتوای مفید تعیین کنید و درباره آنها با فرزندانتان گفتوگو کنید.
- انتخاب دوستان خردمندانه را آموزش دهید
به فرزندانتان بیاموزید چگونه دوستان خوب انتخاب کنند؛ زیرا بسیاری از چیزهایی که میشنوند، از دوستانشان میآید.
چالش عملی: از فرزندتان بپرسید: «بعد از اینکه با دوستانت وقت میگذرانی، چه احساسی داری و رفتارت چگونه میشود؟»
- همراهی مثبت را انتخاب کنید
از حضور غیرضروری در محیطهای اجتماعی و خانوادگی ای که در آنها افراد مرتباً به شیوهای آسیبزا، ناامیدکننده یا بیاحترام صحبت میکنند، دوری کنید.
چالش عملی: در طول ماه آینده، یک دورهمی خانوادگی یا محیط اجتماعی را که حضور در آن را میتوان کاهش داد، انتخاب کنید و آن را با یک محیط مثبتتر جایگزین کنید.
- شنیدنی های سالم را در محیط خانواده ترویج کنید
در مسیرهای بین راه و یا آنچه که در خانه پخش می کنید و گوش می دهید دقّت کنید. کوش و دل و ذهنی که جای شنیدن قرآن و دعا و کلامهای خدایی باشد، کلامها و صداهای مضر را از خود دور می کند.
چالش عملی: روزانه یک محتوای سالم و خداپسندانه را به مدت ۱۰ دقیقه در محیط خانه تان پخش کنید.
پیامهای تربیتی این حدیث برای ائمه جماعات و معلمان
- هر کلمه را ارزشمند کنید
وقتی آموزش بر پیامهای روشن و مفید تمرکز داشته باشد، افراد بیشتر بهره میبرند تا زمانی که اطلاعات غیرضروری فراوانی ارائه شود.
چالش عملی: پیش از یک درس، کلاس یا سخنرانی، یک پیام اصلی را که میخواهید مخاطبان به خاطر بسپارند مشخص کنید و هر مطلبی را که از آن پیام پشتیبانی نمیکند، حذف کنید.
- به مردم چگونه گوش دادن را بیاموزید
گوش دادن صرفاً ساکت ماندن نیست؛ بلکه به معنای توجه کردن، فهمیدن و اندیشیدن و تأمل کردن است.
چالش عملی: در ابتدای یکی از درسها یا سخنرانیها، یک پرسش ساده به مخاطبان بدهید تا هنگام گوش دادن به آن فکر کنند.
- برای پرسشها فرصت ایجاد کنید
آموزش خوب تنها به صحبت کردن با مردم محدود نمیشود؛ بلکه شامل گوش دادن به پرسشها و دغدغههای آنان نیز هست.
چالش عملی: هر هفته چند دقیقه پس از یکی از درسها را به پرسشها اختصاص دهید و پیش از پاسخ دادن، با دقّت و کامل به پرسش فرد گوش دهید.
- شنیدن را به عمل تبدیل کنید
هدف از شنیدن مطالب مفید، صرفاً جمعآوری اطلاعات نیست؛ بلکه بهبود رفتار و اخلاق انسان است.
چالش عملی: هر هفته یکی از درسها را با یک اقدام کوچک و عملی به پایان برسانید که شنوندگان بتوانند در هفته بعد انجام دهند. در ابتدای جلسه بعد نیز از آنان بپرسید که این کار چگونه پیش رفته است.
- تفکّر بلندمدت را آموزش دهید
به مردم بیاموزید که درباره آثار بلندمدت چیزهایی که میشنوند فکر کنند، نه فقط نتایج فوری آنها.
چالش عملی: در درس یا سخنرانی بعدی خود، نمونهای از چیزی را بیان کنید که ممکن است امروز لذّتبخش به نظر برسد، امّا در طول زمان آثار زیانباری داشته باشد.
- توضیح دهید که شنیدهها چگونه دل را شکل میدهند
توضیح دهید که چیزهایی که مردم بهطور مکرر میشنوند، چگونه میتوانند بر دل و رفتار آنان تأثیر بگذارند. برای این کار از نمونههای ساده و واقعی زندگی روزمرّه استفاده کنید.
چالش عملی: از مخاطبان خود بخواهید یک مورد را که مرتباً میشنوند و باعث بهبود اخلاق و شخصیتشان میشود، و یک مورد را که به اخلاقشان آسیب میزند، شناسایی کنند.
اخبار از طریق ایمیل
عضویت در خبرنامه

