از توبه تا مقاومت: درس‌های محرم برای زمانه ای آشفته

مقدمه:

با آغاز این هفته، این مناسبت‌ها ما را فرا می‌خوانند تا تاریخ را نه از سر نوستالژی، بلکه به‌منزله راهنما بخوانیم. در اسلام، یادآوری گذشته برای آن است که رفتار را پالایش کند، وجدان را نیرومند سازد و عبادت را به عرصه زندگی عمومی وارد کند.

۹ محرم: تاسوعا

تاسوعا، شبِ پیش از عاشورا و آخرین شب پیش از شهادت امام حسین (ع) و یارانش در کربلاست. در حافظه انسانیّت، این شب، شب وفاداری، اندوه و آخرین انتخاب روشن پیش از فداکاری است. پیامبر اکرم (ص) فرمود:

حُسَيْنٌ مِنِّي، وَأَنَا مِنْ حُسَيْنٍ، أَحَبَّ اللَّهُ مَنْ أَحَبَّ حُسَيْنًا، حُسَيْنٌ سِبْطٌ مِنَ الْأَسْبَاطِ (بحار الأنوار، ج 43، ص 261)

«حسین از من است و من از حسینم. خدا دوست بدارد هر که حسین را دوست بدارد. حسین نوه شرافتمند من و پیشوای قوم خویش است.»

پیام امروز: تاسوعا از مسلمانان امروز می‌پرسد که هنگامی که حقیقت پرهزینه می‌شود، جانب راحت‌طلبی را می‌گیریم یا جانب وجدان را؟

۹ محرم: نجات حضرت یونس (ع) از شکم ماهی

قرآن یادآور می‌شود که یونس در حالی از نزد قوم خود رفت که اندوهگین و درمانده بود؛ سپس در شکم ماهی فرو رفت و آنگاه پس از بازگشت به سوی خدا با تسبیح و توبه، دوباره نجات یافت. این داستان، روایتِ رویاروییِ رحمت الهی با ناتوانی انسان در مرز ناامیدی است.

پیام امروز: وقتی زندگی تنگ و بسته به نظر می‌رسد، پیش از آن‌که ناامیدی دل را سخت کند، به سوی خدا بازگردید.

۹ محرم: ولادت حضرت موسی (ع)

در روایت قرآن، به مادر موسی الهام می‌شود که او را در رود بیفکند، با این وعده که او بازگردانده خواهد شد و از پیامبران قرار خواهد گرفت. کودکی که از بیم پنهان می‌شود، به پیامبری بدل می‌شود که به مشیّت الهی حفظ شده است.

این سخن مستقیماً با عصر ما سخن می‌گوید: آسیب‌ها نشانه رهاشدگی نیستند؛ چه‌بسا همان‌جا باشد که مراقبت الهی بیش از هر زمان دیگری فعّال است.

پیام امروز: از ناتوانان و ضعیفان حفاظت کنید و آنچه را از کنترل شما بیرون است به خدا بسپارید.

۹ محرم: ولادت حضرت مریم (س)

قرآن کریم، حضرت مریم (س) را به‌عنوان بانویی می‌ستاید که خدا او را برگزید، پاکیزه ساخت و بر زنان عصر خویش برتری داد:

وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ (آل عمران، ۴۲)

«و [یاد کن] هنگامی را که فرشتگان گفتند: ای مریم، خدا تو را برگزیده و پاک ساخته و بر زنان جهانیان برتری داده است.»

در فرهنگی که دیده‌شدن و نمایش را می‌ستاید، مریم (س) به ما یادآوری می‌کند که قداست، اغلب خاموش، درونی و استوار است.

پیام امروز: کرامت انسانها را با تقوای شان بسنجید، نه با شهرت و زیبایی شان.

۱۰ محرم: شهادت امام حسین (ع) در کربلا (عاشورا)

عاشورا را نباید تنها روزی دانست که امام حسین(ع) و یارانش به شهادت رسیدند. بلکه عاشورا نمادی ماندگار از ایثار و فداکاری در دفاع از حقیقت، عدالت و ایمان است. این روز نقطه عطفی در آزادی اخلاقیِ بشر بود و همچنان از بزرگ‌ترین شهادت‌های تاریخ بر پیروزیِ اصول معنوی بر قدرتهای ظاهری به‌شمار می‌رود.

روایت شده است که هرگاه یکی از یاران وفادار امام حسین (ع) در روز عاشورا به شهادت می‌رسید، آن حضرت این آیه قرآن را تلاوت می‌کرد:

مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا (الاحزاب، ۲۳)

«در میان مؤمنان، مردانی هستند که بر پیمانی که با خدا بسته‌اند راست‌کردار بوده‌اند؛ برخی از آنان پیمان خود را به انجام رسانده‌اند، و برخی هنوز در انتظارند، و هیچ‌گونه دگرگونی در پیمانشان نداده‌اند.»

این آیه شریفه، والاترین آرمان‌های شرافت، وفاداری و انسانیّت را که در وجود اباعبدالله الحسین (ع) متجلّی بود، بازمی‌تاباند. همچنین نشان می‌دهد که او آماده بود هرچه را داشت – جان، مال، خانواده و هرآنچه برایش عزیز بود – در راه اعتلای کلمه خدا و حفظ روح حقیقی اسلام فدا کند.

پیام امروز: سختی‌ها و آزمون‌هایی که در راه حقیقت با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم، باید ما را در پایبندی به حق استوارتر کند، نه سست‌تر و آماده‌تر برای سازش.

۱۰ محرم: فرود آمدن آدم و حوا (ع) بر زمین

قرآن از زندگی آدم (ع) و همسرش حوا (س) در بهشت سخن می‌گوید، پیش از آن‌که با شکست در آزمون الهی، فرمانِ فرود آمدن به زمین را دریافت کنند. داستان آنان صرفاً داستانِ از دست دادن یک نعمت نیست؛ آغازِ توبه، مسئولیت‌پذیری و تاریخِ اخلاقی انسان است.

پیام امروز: اسلام شکست را انکار نمی‌کند؛ می‌آموزد که شکست، اگر همراه با توبه صادقانه باشد، می‌تواند دروازه بازگشت شود.

۱۰ محرم: خروج حضرت نوح (ع) از کشتی

قرآن لحظه‌ای را ثبت می‌کند که به نوح فرمان داده می‌شود پس از طوفان، با سلام و برکت بر روی زمین فرود آید. این، زبانِ بقا، سپاسگزاری و آغازِ شهادتِ دوباره انسان بر وحدانیّت خداوند است.

پیام امروز: پس از هر طوفان در زندگی خود و دیگران، آورنده رحمت و هدایت الهی باشید.

۱۰ محرم: ولادت حضرت ابراهیم (ع)

تقویم این روز را به ولادت حضرت ابراهیم (ع)، پدر یکتاپرستی، اختصاص داده است. قرآن بارها او را در شمار برگزیدگان الهی می‌ستاید و این خطاب والا را درباره او آورده است:

إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (نحل، ۱۲۰)

«بی‌گمان، ابراهیم خود امتی بود؛ مطیعِ خدا، حق‌گرا، و هرگز از مشرکان نبود.»

زندگی ابراهیم دعوتی است به ایمانی اصول‌مند: وجدان پیش از عادت، حقیقت پیش از آسایش، و خدا پیش از هر چیز.

پیام امروز: ایمانی بسازید که حتی هنگامی که تنها و در سختی هستید، بتواند استوار بماند.

۱۰ محرم: دیدار حضرت یعقوب (ع) و حضرت یوسف (ع)

قرآن بازگشت و دیداری عارفانه را روایت می‌کند که یوسف، پدر و مادرش را بعد از سالها دوری و فراق، نزد خود می‌پذیرد و می‌گوید:

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (یوسف، ۹۹)

«و هنگامی که بر یوسف وارد شدند، پدر و مادرش را نزد خود جای داد و گفت: به مصر درآیید، ان‌شاءالله، در نهایتِ امنیت.»

این رویداد، برای خانواده‌ها، مدارس و جوامع درسی بزرگ است: هر انده و سختی ای می تواند سرآغاز گشایش و رحمت الهی باشد.

پیام امروز: بدانید که در دل هر سختی ای، آرامش و گشایشی هم هست. امیدتان را از دست ندهید.

۱۱ محرم: رحلت حضرت آدم (ع)

در چارچوب قرآن، داستان آدم (ع) با خطا، توبه و فرود آمدن به زمین آغاز می‌شود؛ از این رو، رحلت او یادآور آن است که زندگی انسان محدود است و کرامت در بازگشت به سوی خدا معنا می‌یابد. نخستین انسان به ما می‌آموزد که بزرگی با فروتنی آغاز می‌شود.

پیام امروز: در زمانی که بسیاری چنان زندگی می‌کنند که گویی جاودانه‌اند، آدم به مؤمنان یادآوری می‌کند که خود را برای حسابرسی آماده کنند و با یکدیگر نرم‌خو باشند.

۱۱ محرم: اسارتِ بازماندگانِ خاندان کربلا

پس از کشتار بی رحمانه، زنان و کودکان قافله امام حسین (ع) به همراه امام زین‌العابدین (ع) به کوفه برده شدند. حافظه اسلامی این رخداد را پرده دومِ فاجعه می‌داند: نه فقط خون‌ریزی در میدان نبرد، بلکه تلاش برای توهین و خواریِ عمومی اهل بیت امام حسین (ع) پس از آن.

پیام امروز: کرامت را پاس بدارید، به‌ویژه زمانی که قدرت گمان می‌کند از پیش پیروز شده است.

۱۱ محرم: حرکتِ کاروان اسیران از کربلا

یزید، کاروان اسیران کربلا را با سختی دادن به آنها و تلاش برای وارونه کردن حقایق کربلا و انتقام از اهل بیت پیامبر (ص) به سمت شام روانه کرد. امّا خداوند چیز دیگری مقدّر کرده بود. همین کاروان، بازتاب دهنده مظلومیت امام حسین (ع) و خروج یزید از دین اسلام شد.

پیام امروز: این رویداد ما را فرا می‌خواند که از آسیب‌پذیران محافظت کنیم، بی‌عدالتی را صادقانه ثبت کنیم و نگذاریم ضعیفان از حافظه عمومی حذف شوند.

۱۱ محرم: رحلت علّامه حلّی

علّامه حلّی یکی از فقیهان و متکلّمان بزرگ شیعه بود که در سال ۱۳۲۵ میلادی وفات یافت. آثار او همچنان از منابع اصلی در پژوهش‌های اسلامی به‌شمار می‌رود و یادآور این حقیقت است که تمدّن دینی بر پایه دانش ساخته می‌شود.

پیام امروز: علمای اسلامی را با خواندن و فهم آثار و عمل به آموزه‌هایشان گرامی بدارید.

۱۲ محرم: ورود اهل‌بیت به کوفه

اسیران کربلا را به کوفه آوردند و رنج آنان، به سرزنشی عمومی برای قدرتی بدل شد که خود را مشروع می‌پنداشت. در حافظه اسلامی، این ورود یکی از دردناک‌ترین و در عین حال روشنگرترین لحظاتِ قیام امام حسین (ع) است.

پیام امروز: اسارت جسم در این دنیا، مانع از اثربخشی نیست (مانند اسارت کاروان کربلا که پیام رسان قیام امام حسین (ع) بودند). آنچه فاجعه بار است، اسارت روح در بند غیرخدا است.

۱۲ محرم: شهادت امام زین‌العابدین (ع)

امام سجاد (ع) نمونه بارز صبر، توکّل، و مبارزه با ظلم با زبان دعا و آگاهی سازی عمومی است. کلام نورانی ایشان در صحیفه سجادیه، نمونه بارزی از عمق فهم دینی و توحیدی ایشان است.

پیام امروز: در سختی ها به سلاح دعا روی بیاورید و از خداوند متعال، طلب گشایش کنید.

۱۳ محرم: دفن شهدای کربلا

در این روز، پیکرهای مطهر شهیدان کربلا توسط قبیله بنی اسد به خاک سپرده شدند. لشگر یزید حداکثر تلاش برای اهانت به شهدای کربلا و تحقیر و تخریب آنها را انجام داد. سرهای همه شهدا از تن شان جدا شد و لشگریان با اسبهای نعل بندی شده بر بدنهای شهدا تاختند و این پیکرهای مقدّس را سه روز زیر آفتاب نگه داشتند. اما آنچه خدا بخواهد، بالاتر از خواست همه جهانیان است. کربلا، اکنون یکی از مقدّس ترین و مورد احترام ترین قطعه های زمین است و یزید و بنی امیّه، نامشان با لعن و نفرین آمیخته است.

پیام امروز: زندگی شهدای کربلا را بشناسید. ویژگی‌هایی را کشف کنید که آنان را شایسته این مقام والا در سپاه امام حسین (ع) ساخت: ایمان، وفاداری، اخلاص، شجاعت و استواری در دفاع از حقیقت.

۱۳ محرم: اسیران در دربار ابن زیاد

کاروان اسرای کربلا در چنین روزی به دربار عبیدالله بن زیاد (والی کوفه) رسیدند، جایی که حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) با بیان رسا، بلند، و شجاعانه شان، دستگاه تبلیغی ابن زیاد و بنی امیّه را مخدوش کردند و پیام امام حسین (ع) در مبارزه با ظلم و فساد را به گوش کوفیان رساندند.

پیام امروز: استبداد ممکن است خود را به‌صورت قطعیّت و یقین نمایش دهد، امّا حقیقت هنوز هم می‌تواند در زنجیر سخن بگوید. نمایش قدرت را با مشروعیّت اخلاقی اشتباه نگیرید.

۱۵ محرم: ولادت سید ابن طاووس

تقویم‌های مذهبی این روز را با ولادت سید ابن طاووس پیوند می‌دهند؛ کسی که در میانه محرم سال ۵۸۹ هجری در حلّه زاده شد و به یکی از برجسته‌ترین عالمان اخلاق و معنویّت شیعه تبدیل گردید. آثار او بر دینداری و فرهنگ عبادیِ نسلهای بعد از خود اثر ژرفی گذاشت.

پیام امروز: بگذارید دانش، عبادت را عمیق‌تر کند و عبادت، دانش را منضبط سازد.

۷ تیر: شهادت آیت‌الله دکتر محمد بهشتی

آیت‌الله دکتر سید محمد بهشتی بسیار فراتر از یک سیاست‌مدار مسلمان صرف بود. او تجسّم ویژگی‌های یک عالم مسلمان، فیلسوف و عارف بود؛ کسی که هم قدرت بیان داشت و هم در کنار ایمان استوارش، تعهدی عمیق به عقلانیّت نشان می‌داد. او الگویی از کنش سیاسی بود که بر بنیاد آموزه‌های بلند اسلام استوار بود. درست به همین دلیل، دشمنان اسلام و انسانیّت نمی‌توانستند حضور و اثرگذاریِ مثبت او را تحمّل کنند و سرانجام به حذف فیزیکی او و یارانش روی آوردند.

پیام امروز: همانند شهید بهشتی، ایمان و عقلانیّت را در کنار هم و هم‌زمان پاس بدارید. این دو، دو روی یک سکّه‌اند؛ جدانشدنی و تقویت‌کننده یکدیگر.