زمانی که فضاهای مقدس سوءاستفاده می‌شوند: درس‌هایی از روایت قرآنی مسجد ضرار

مناسبت پرداختن به این آیه: ۱۹ رجب: وقوع غزوه تبوک (۹ هـ ق)

مقدمه

در سال نهم هجری، هنگام آمادگی برای لشکرکشی تبوک، گروهی از منافقان مسجدی نزدیک مسجد قبا ساختند، نه برای عبادت، بلکه برای ایجاد تفرقه و تضعیف جامعه مسلمانان. اگرچه ظاهراً مذهبی بودند، اما طرح آن‌ها به وسیله وحی الهی برملا شد. قرآن سوءاستفاده از فضای مقدس را به‌شدت رد می‌کند و تمایزی همیشگی بین ایمان ریشه‌دار در تقوا و سازه‌هایی که بر فریب بنا شده‌اند، نشان می‌دهد:

وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (سوره مبارکه توبه، آیات ۱۰۷ و ۱۰۸)

(گروهي ديگر از منافقان) كساني هستند كه مسجدي ساختند براي زيان (به مسلمانان) و (تقويت) كفر و تفرقه ميان مؤ منان و كمينگاه براي كسي كه با خدا و پيامبرش از پيش ‍ مبارزه كرده بود، آنها سوگند ياد مي‏كنند كه نظري جز نيكي (و خدمت) نداشته‏ ايم اما خداوند گواهي مي‏دهد كه آنها دروغگو هستند!

هرگز در آن قيام (و عبادت) مكن، آن مسجدي كه از روز نخست بر پايه تقوي بنا شده شايسته تر است كه در آن قيام (و عبادت) كني، در آن مرداني هستند كه دوست مي‏دارند پاكيزه باشند و خداوند پاكيزگان را دوست دارد.

پیام‌های تربیتی این آیات برای نوجوانان و جوانان

• نیّت‌ها مهم‌تر از ظاهرند

هر چیزی که ظاهراً مذهبی به نظر می‌رسد، لزوماً صادقانه و درست نیست؛ خداوند به دل‌ها نگاه می‌کند، نه فقط به شعارها.

چالش عملی: قبل از شرکت در هر فعالیت دینی، صادقانه از خود بپرس چرا می‌خواهم آن را انجام دهم.

• از کسانی که تفرقه می‌اندازند پیروی نکنید

کسانی که بین مسلمانان اختلاف ایجاد می‌کنند، جامعه را تضعیف می‌کنند و اهداف پنهانی و شیطانی دارند.

چالش عملی: این هفته از به اشتراک گذاشتن هر محتوای آنلاین که باعث توهین یا تفرقه بین مسلمانان می‌شود، خودداری کنید.

• گول ظاهر مذهبی افراد را نخورید

کلمات زیبا و نمادهای مذهبی – هر چند لازم اند – اما همیشه نشان‌دهنده ایمان صادق یا نیّت خوب نیستند.

چالش عملی: قبل از اعتماد به کسی، رفتارهای او را بررسی کنید نه فقط حرف‌هایش را.

• نفاق همیشه آشکار می‌شود

قرآن به ما یادآوری می‌کند که خیانت و نفاق ممکن است مدتی پنهان بماند، اما هرگز برای همیشه نه.

چالش عملی: به یک بخش از زندگی خود فکر کنید و شکاف بین گفتار و رفتار خود را اصلاح کنید.

• حتی فضاهای مذهبی هم ممکن است سوءاستفاده شوند

گاهی ممکن است حتی مساجد، شعارها یا ابزارهای دینی برای گسترش کینه، نزاع یا گمراهی استفاده ‌شوند.

چالش عملی: از خود بپرسید آیا فعالیت دینی که شرکت می‌کنید، وحدت، عدالت و تقوا را ترویج می‌کند یا خیر.

• ایمان شامل رفتار هم می‌شود، نه فقط مناسک

فضایل اخلاقی مانند صداقت، احترام و مسئولیت‌پذیری مصادیق و نشانه های ایمان در اسلام هستند.

چالش عملی: امروز یک عمل اخلاقی پاک انجام دهید، مثلاً به‌طور صادقانه از یکی از اشتباهات تان عذرخواهی کنید.

پیام‌های تربیتی این آیات برای والدین

• خانواده تان را با صالحان واقعی همنشین کنید

تقوای واقعی با رفتار و کردار شناخته می‌شود، نه فقط با ظاهر مذهبی.

چالش عملی: دایره اجتماعی خانواده خود را ارزیابی کنید و ارتباط با افراد واقعاً اخلاقی و مؤمن را تشویق کنید.

• به فرزندان بیاموزید که صداقت را تشخیص دهند

کودکان باید یاد بگیرند که زبان مذهبی گاهی می‌تواند اهداف مخرّب را پنهان کند.

چالش عملی: با فرزندتان درباره تفاوت ایمان واقعی و تظاهر صحبت کنید.

• فرزندان را از فضاهای مذهبی سمّی محافظت کنید

هر فضای بظاهر مذهبی، الزاماً ایمان را پرورش نمی‌دهد.

چالش عملی: محیط‌های مذهبی، آموزشی و اجتماعی فرزندتان را با دقت بررسی کنید.

• پاکی و ایمان را به اخلاق مرتبط کنید

به کودکان کمک کنید ایمان را -علاوه بر مناسک – در قالب وفاداری، صداقت، رحمت و مسئولیت ببینند.

چالش عملی: فرزندتان را – در کنار انجام مناسک – به خاطر یک عمل اخلاقی تحسین کنید.

پیام‌های تربیتی این آیات برای امامان جماعت و روحانیون

• وحدت میان مسلمانان را ترویج دهید

کاهش تنش‌های فرقه‌ای یک وظیفه دینی است، نه یک انتخاب سیاسی.

چالش عملی: این ماه یک سخنرانی یا برنامه را به وحدت اسلامی و احترام متقابل بین مذاهب اسلامی اختصاص دهید.

• اطمینان حاصل کنید مسجدتان بر اساس تقوا بنا شده باشد

مسجد باید با نیّت خالص قرب الهی و در خدمت صداقت، هدایت و رفاه جامعه باشد، نه تفرقه یا قدرت.

چالش عملی: در فعالیت‌ها و نیّت‌های مسجد خود تأمل کنید.

• ارزش مسجد در نمازگزاران و نیّت‌هاست

همانطور که از این آیات مشخص می شود، عزّت مسجد از نمازگزاران صادق و نیّت‌های پاک است، نه از ساختمان یا تعداد آدمها.

چالش عملی: برنامه‌هایی ایجاد کنید که اخلاق، تواضع و رشد معنوی نمازگزاران را پرورش دهد.

• ابزار دین را به خدمت قدرت یا سیاست نگیرید

دین نباید هرگز به‌عنوان سلاح سیاسی یا شخصی استفاده شود.

چالش عملی: یک رهبری دینی اخلاق مدار را در عمل تان رعایت کرده و نشان دهید.

• پاکی درونی و بیرونی را توأمان پرورش دهید

اهمیت درست بودن نیّت انسانها و باطن اعمال، هیچ چیزی از اهمیت درست بودن ظاهر و شکل اعمال کم نمی کند. سعی کنید پاکی درون و بیرون مؤمنان را بصورت توأمان مورد توجه قرار داده و پرورش دهید.

چالش عملی: هر هفته، پروفایلی از یک قشر از جامعه (کارمند، معلم، مغازه دار، خانه دار، مأمور خدمات، و …) را رسم کرده و ظاهر و باطن اسلامی آنها را رسم کرده و به مخاطبان تان نشان دهید. با این کار، رشد معنوی درونی و ظاهری توأمان را به مخاطبان تان به صورت روشن نشان می دهید.