نماز جماعت – بخش چهارم

مطابق با فتوای مراجع عظام تقلید شهید آیت الله العظمی خامنه ای، آیت الله العظمی سیستانی و آیت الله العظمی مکارم شیرازی دام عزّهم العالی

فتاوایی که بدون نظر مخالف یا رفرنس خاصی ذکر می شوند، فتاوای مشترک بین سه مرجع بزرگوار می باشند ودر موردی که فتوای مرجعی با فتوای دو مرجع دیگر متفاوت باشد در پاورقی همان شماره وبه نام وی آورده می شود. 

احکام اقتدا در رکعت های مختلف نماز

الف ) اقتدا در رکعت اول یا دوم امام:

1. اگر مأموم در رکعت اول یا دوم به امام جماعت اقتدا کند، قرائت حمد و سوره از او ساقط است.
2. اگر امام در حال قیام باشد و مأموم نداند در کدام رکعت قرار دارد، می‌تواند اقتدا کند و باید حمد و سوره را به قصد قربت بخواند. در این صورت نماز جماعت صحیح است، هرچند بعداً معلوم شود امام در رکعت اول یا دوم بوده است.

آیت الله سیستانی: اگر امام ایستاده باشد و مأموم نداند که در کدام رکعت است، می‌تواند اقتدا کند ـ و بنا بر احتیاط واجب ـ باید حمد و سوره را بخواند، ولی باید آنها را به قصد قربت بخواند.

آیت الله مکارم شیرازی:  اگر امام ايستاده باشد و مأموم نداند در كدام ركعت است مى تواند اقتدا كند و حمد و سوره را به قصد قربت بخواند و نمازش صحيح است، خواه معلوم شود امام در ركعت سوم و چهارم بوده، يا در ركعت اوّل و دوم، به شرط اين كه نماز ظهر و عصر باشد كه حمد و سوره را امام آهسته مى خواند.

3. اگر مأموم گمان کند امام در رکعت اول یا دوم است و به همین دلیل حمد و سوره را نخواند، سپس در رکوع بفهمد امام در رکعت سوم یا چهارم بوده است، نمازش صحیح است. اما اگر پیش از رکوع متوجه شود، باید:

• حمد و سوره را بخواند؛
• و اگر فرصت کافی برای هر دو ندارد، تنها حمد را بخواند و خود را در رکوع به امام برساند.

آیت الله سیستانی: و اگر برای تمام حمد وقت ندارد، می‌تواند حمد را قطع کند و با امام رکوع رود، ولی احتیاط مستحب در این صورت آن است که قصد فرادا کرده و نماز را تمام کند.

4. اگر در ابتدای نماز یا در بین حمد و سوره اقتدا کند و پیش از آنکه به رکوع برود، امام از رکوع برخیزد، جماعت او صحیح است و باید رکوع را انجام داده و نماز را با امام ادامه دهد.

ب) اقتدا در رکوع امام:

1. اگر مأموم هنگام رکوع امام اقتدا کند، چهار حالت متصور است:

1. رسیدن به رکوع امام

• اگر پیش از برخاستن امام به حدّ رکوع برسد، جماعت صحیح است و آن رکعت برای او محسوب می‌شود؛ هرچند ذکر رکوع امام تمام شده باشد.

1. نرسیدن به رکوع امام

• اگر هنگامی به حدّ رکوع برسد که امام در حال برخاستن یا ایستاده باشد، جماعت محقق نمی‌شود و نماز او به صورت فرادا صحیح است.

آیت الله  مکارم شیرازی:  اگر به ركوع امام نرسد نمازش را بطور فرادا تمام كند و بنابر احتياط واجب اعاده نمايد، همچنين اگر شك كند به ركوع امام رسيده يا نه.

1. شک در رسیدن به رکوع

• اگر به مقدار رکوع خم شود ولی شک کند که رکوع امام را درک کرده یا نه، نماز او به صورت فرادا صحیح است و آن رکعت، رکعت اول نمازش محسوب می‌شود.

1. برخاستن امام پیش از رسیدن به حدّ رکوع

• اگر قبل از رسیدن مأموم به حدّ رکوع، امام سر از رکوع بردارد، مأموم می‌تواند نیّت فرادا کند.

ج) اقتدا در رکعت دوم امام:

1. احکام اقتدا در رکعت دوم، با توجه به تعداد رکعات نماز امام متفاوت است:

۱. اگر نماز امام دو رکعتی باشد

• مستحب است مأموم قنوت را با امام بخواند.

• هنگام تشهّد امام می‌تواند برخیزد و بقیه نماز را فرادا ادامه دهد؛ یا به صورت نیم‌خیز بنشیند تا امام سلام دهد، سپس برخیزد.

۲. اگر نماز امام سه رکعتی باشد

• مستحب است قنوت و تشهّد را همراه امام بخواند و بنا بر احتیاط واجب هنگام تشهّد به صورت نیم‌خیز بنشیند و پس از تشهّد با امام برخیزد و حمد و سوره بخواند.
• اگر برای قرائت سوره وقت ندارد، فقط حمد را بخواند و در رکوع به امام برسد و پس از دو سجده، تشهّد رکعت دوم خود را بخواند.
• و اگر نماز او نیز سه رکعتی است، هنگام سلام امام می‌تواند برخیزد و نماز را فرادا ادامه دهد؛ یا نیم‌خیز بماند و پس از سلام امام برای رکعت بعدی برخیزد.

۳. اگر نماز امام چهار رکعتی باشد

• در رکعت اول همانند فرض قبل عمل می‌کند.
• در رکعت دوم خود (که رکعت سوم امام است)، پس از دو سجده، تشهّد را بمقدار واجب می‌خواند.
• سپس برای رکعت سوم خود برمی‌خیزد.
• اگر برای سه بار تسبیحات وقت ندارد، یک بار تسبیحات را گفته و در رکوع به امام ملحق می‌شود.

د) اقتدا در رکعت سوم یا چهارم امام:

1. اگر در رکعت سوم یا چهارم به جماعت ملحق شود، باید حمد و سوره را بخواند و اگر فرصت سوره ندارد، تنها حمد را بخواند و در رکوع به امام برسد.
2. اگر بداند با خواندن سوره به رکوع امام نمی‌رسد، نباید سوره را بخواند؛ و اگر بخواند و به رکوع امام نرسد، نمازش فرادا می‌شود.
3. اگر بداند با خواندن حمد نیز به رکوع امام نمی‌رسد، بنا بر احتیاط واجب باید صبر کند تا امام به رکوع رود، سپس اقتدا نماید.

درک ثواب جماعت در تشهّد آخر

1. اگر مأموم زمانی برسد که امام در تشهّد آخر نماز است، برای درک ثواب جماعت می‌تواند:

• نیّت جماعت کند.
• تکبیرةالاحرام بگوید.
• همراه امام بنشیند و تشهّد را بخواند.
• سلام نگوید.

آیت الله سیستانی: سلام را ـ بنا بر احتیاط واجب ـ نگوید و صبر کند تا امام سلام نماز را بدهد،

• پس از سلام امام برخیزد و نماز خود را از ابتدا ادامه دهد.

    آیت الله سیستانی: بدون آنکه دوباره نیّت کند یا تکبیر بگوید، حمد و سوره را بخواند و آن را رکعت اوّل نماز خود حساب کند.

این حکم مخصوص تشهّد آخر نماز جماعت است و در تشهّد رکعت دوم نمازهای سه و چهار رکعتی جاری نیست.

عدول از جماعت به فرادا

1. مأموم می‌تواند در هر زمان از نماز جماعت نیّت فرادا کند و نماز را به تنهایی ادامه دهد؛ هرچند از آغاز نماز چنین تصمیمی داشته باشد، گرچه احتیاط مستحب آن است که از ابتدا چنین قصدی نکند.

آیت الله سیستانی: اگر مأموم در بین نماز بدون عذر قصد انفراد نماید، صحّت جماعتش محل اشکال است، ولی نمازش صحیح است، مگر آنکه به وظیفه منفرد عمل نکرده باشد که ـ بنا بر احتیاط واجب ـ باید نماز را اعاده کند.

آیت الله  مکارم شیرازی: بدون عذر نمى توان از جماعت جدا شد و نيّت فرادا كرد، خواه از اوّل تصميم بر اين كار داشته باشد، يا در اثناء نماز.

2. اگر پس از پایان قرائت امام نیّت فرادا کند، لازم نیست حمد و سوره بخواند؛ امّا:

• اگر پس از پایان حمد امام عدول کند، نیاز به تکرار حمد ندارد.
• اگر در بین حمد یا سوره عدول کند، بنا بر احتیاط واجب باید آن را از ابتدا به قصد قربت مطلقه بخواند.

آیت الله سیستانی: اگر مأموم بعد از حمد و سوره امام، به واسطه عذری نیّت فرادا کند، لازم نیست حمد و سوره را بخواند، ولی اگر بدون عذر باشد یا پیش از تمام شدن حمد و سوره نیّت فرادا نماید ـ بنا بر احتیاط ـ لازم است همه حمد و سوره را بخواند.

آیت الله مکارم شیرازی: هرگاه مأموم به واسطه عذرى بعد از حمد و سوره امام از او جدا شد و نيّت فرادا كرد لازم نيست حمد و سوره را بخواند، ولى اگر پيش از تمام شدن حمد و سوره نيّت فرادا كند بايد آن مقدار را كه امام نخوانده بخواند.

3. اگر در نماز جماعت نیّت فرادا کند، بنا بر احتیاط واجب نمی‌تواند دوباره به جماعت برگردد؛ همچنین اگر مردّد شود که نیّت فرادا کند یا نه، بنا بر احتیاط واجب باید نماز را به صورت فرادا به پایان برساند.

آیت الله سیستانی: اگر در بین نماز جماعت نیّت فرادا نماید، نمی‌تواند دوباره نیّت جماعت کند، و همچنین است ـ بنا بر احتیاط واجب ـ اگر مردّد شود که نیّت فرادا کند یا نه، و بعد تصمیم بگیرد که نماز را با جماعت تمام کند.